ĐANG TẢI DỮ LIỆU...

Phát triển minibus tại Hà Nội: Biết đâu những cánh én nhỏ có thể làm nên được cả mùa xuân! 

VOVGT - Liên quan đến chủ đề "Minibus với đô thị Việt Nam", Kênh VOVGT xin đăng tải ý kiến của ông Trần Huy Ánh - Ủy viên thường trực Hội Kiến trúc sư Hà Nội.

Minibus là gì? Theo định nghĩa thông thường thì minibus là loại xe chở khách nhỏ, với số người chuyên chở từ 8 đến 16 người (Nauy) hoặc 10 -15 người (Anh) phổ biến hơn là chở 10 -16 người. Tại Kenia, còn phát triển mini-vans 10 chỗ và dần được thay thế bằng bus trung 25 chỗ. Tại Manila, rất phổ biến Jeepney chạy dầu 16-20 chỗ, họ đang thay dần bằng Jeepney chạy điện 12 chỗ hoặc ô tô 7 chỗ.

>>> Minibus - Bây giờ triển khai là quá chậm, nhưng vẫn hơn không

>>> Kế hoạch tổ chức các tuyến minibus tại Hà Nội

Tại Tp HCM, đã có thời gian có 900 minibus chạy, nhưng không có định nghĩa về minibus rõ ràng và lại có Quy định về xe khách phải có sức chở từ 17 chỗ trở lên và có chỗ đứng cho hành khách (Nghị định số 110/2006/NĐ-CP), đã loại bỏ minibus 12 chỗ.

Như vậy, đã có rất nhiều loại minibus sử dụng thông dụng cho các thành phố, có nhiều cách định nghĩa khác nhau, song tại Việt Nam thì chưa rõ ràng .

Minibus có vai trò gì trong giao thông công cộng (GTCC)? Minibus đóng vai trò là phương tiện kết nối những phương thức vận tải hành khách khối lượng lớn như xe buýt nhanh BRT hay Metro. Tại Việt Nam, đặc biệt là Tp.Hà Nội và Tp.HCM đã có kế hoạch gia tăng số lượng xe minibus gom khách từ các tuyến trục xuyên tâm, hướng tâm nâng cao hiệu quả khai thác đối với hệ thống vận tải hành khách công cộng (VTHKCC) bằng xe buýt lớn hơn, BRT, LRT ..và chính việc đầu tư minibus sẽ góp phần tăng cường khả năng tiếp cận VTHKCC tốt hơn theo mục tiêu là cự ly tiếp cận bình quân đến hệ thống là 500m. Dựa vào các t/c hiện hành và thực tế thì Minibus tại Việt Nam được hiểu là loại phương tiện VTHKCC có sức chứa từ 8-16 chỗ bao gồm cả lái xe là phù hợp.

Hà Nội có 2 kịch bản phát triển VTHKCC ở mức cao: đến năm 2020, khi đã có một tuyến BRT và đường sắt đô thị Cát Linh - Hà Đông hoạt động, bus thường đáp ứng (mức thường) khoảng 15% nhu cầu và đạt 20% vào năm 2025. Kịch bản 3 (phát triển cao): đáp ứng 16,7% vào năm 2020 và 22,1% vào năm 2025.

Hà Nội đang chọn phương án mức trung bình: đến năm 2020, thành phố sẽ có 128 tuyến xe buýt (mở mới 31 tuyến) và đầu tư thêm khoảng 500 xe; đến năm 2025 có 160 tuyến (tiếp tục mở thêm 32 tuyến) và đầu tư thêm 514 xe, nâng tổng đoàn phương tiện lên 2.568 xe. Như vậy, xe buýt sẽ được mở rộng, kết nối tới nhiều thị trấn, thị tứ, nhiều vùng ngoại thành hiện chưa tiếp cận được. Cùng với các tuyến buýt trục sẽ có thêm các tuyến buýt gom để tăng khả năng kết nối, luân chuyển…

Chúng tôi cho rằng phát triển mức cao thay vì tăng bus thường, Hà Nội nên tạo cơ chế đầu tư xã hội (ngoài ngân sách) thêm 1000 -1500 minibus sẽ gia tăng tổng đoàn bus các loại lên 4.000 xe, với gần 160 tuyến dài và 200 tuyến ngắn, năng lực chở khách tăng 18% (2020) và 30% (2025).

 Minibus đã được áp dụng và phát huy hiệu quả cao tại nhiều nước trên thế giới.

Minibus có lợi thế gì so với các loại phương tiện VTHKCC tại Việt Nam? Mặc dù đã có nhiều chính sách khuyến khích phát triển hệ thống GTCC, nhưng các loại xe bus thường và BRT tại Hà Nội và Tp HCM đều mắc phải những trở ngại, bao gồm: (1) không có làn đường ưu tiên/có làn ưu tiên thì thường xuyên bị lấn chiếm (BRT); (2) Đường đô thị nhỏ, chật và lộn xộn...năng lực vận động kém, tốc độ chậm; (3) Quy hoạch, thiết kế điểm đỗ xe hạn chế về số lượng lẫn thiếu an toàn; (4) Tiếp cận từ các khu dân cư, trường học, công sở, bệnh viện, trung tâm thương mại/chợ, vui chơi, không gian công cộng…không thuận tiện, an toàn; (5) Truyền thông hạn chế, nhận thức của cộng đồng chưa cao, chính sách còn thay đổi dẫn đến không hấp dẫn đầu tư tư nhân/phát triển chậm ….

Đối chiếu những hạn chế đối với bus thường, bus thanh thì minibus có thể khắc phục những điểm sau: không cần làn ưu tiên, điểm đỗ khá linh hoạt, có thể len lỏi tiếp cận, tốc độ không cần nhanh chỉ cần xuất hiện đều. Chi phí đầu tư thấp và linh hoạt do vậy dễ thu hút đầu tư tư nhân, hấp lực này vô cùng quan trọng vì nó sẽ gia tăng số lượng và chất lượng dịch vụ nhanh chóng, đồng nghĩa với việc thu hút rất nhanh người sử dụng GTCC. Nhanh hơn nhiều những dự án phát triển hệ thống UMRT (GTCC vận chuyển nhanh/khối lượng lớn) tốn kém và đầy rủi ro.

Thực tế các doanh nghiệp tư nhân đã tự đầu tư phát triển minibus để chở khách cho các khu công nghiệp, khu đô thị từ hàng chục năm nay, và nếu có cơ chế phù hợp để đồng bộ tích hợp loại hình này vào hệ thống chung thì minibus đầu tư ngoài ngân sách sẽ tăng theo cấp số nhân – giống như loại taxi công nghệ, tăng nhanh tới mức vượt ra khỏi dự báo và năng lực quản lý của hệ thống bao cấp nổi tiếng chậm chạp và quan liêu.

Mặt khác, chính minibus mới đảm bảo yếu tố đầu vào, hình thành một thói quen sử dụng GTCC, là nguồn cung cấp hành khách cũng như giải tỏa hành khách từ các ga của UMRT. Nói một cách khác, minibus là động lực và là một phần không thể tách rời của chiến lược phát triển hệ thống VTHKCC trong đô thị, đặc biệt quan trọng đối với các đô thị Việt Nam, quốc gia còn nghèo, mới ở chặng đường đầu của giai đoạn phát triển, nguồn lực đầu tư công cộng còn hạn chế, còn phụ thuộc vào bên ngoài vốn,công nghệ … nên dễ bị lạc lối .

Thực tế, đã có các TP nghèo đã thất bại trong chiến lược phát triển GTCC đầu tư hệ thống lớn như Manila (Philippin) đã quay về Minibus một cách tự phát và vượt ra khỏi tầm kiểm soát, vài trăm ngàn xe đáp ứng 80% hành khách GTCC gấp hàng chục lần 4 tuyến LRT có mặt sớm nhất ASEAN.

Một chiếc xe bus Matatu trên đường phố Kenya. Ảnh AFP

>>> Minibus - Thế mạnh và những tác động đến giao thông đô thị

>>> Làm sao để doanh nghiệp có thể đầu tư vào minibus?

Còn Tp Nairobi (Kenya), minibus (gọi là Matatu) phát triển tại Kenya và Đông Phi từ năm 1950, loại xe mini-vans có sức chứa khoảng 10 người, giá vé rẻ và nhỏ gọn, Matatu trở nên phổ biến, đến năm 2014 có khoảng 20.000 xe Matatu hoạt động tại Kenya. Ở Cape Town (Nam Phi), minibus là loại xe 16 chỗ, chạy theo lộ trình tuyến cố định và hành khách có thể lên, xuống xe tại bất cứ điểm nào trên hành trình, liên tục được hiện đại hóa bằng vé điện tử, thông tin trên smartfone và kết nối với hệ thống UMRT trong dự án “Mạng lưới giao thông công cộng hợp nhất” (Integrated Public Transport Network – IPTN) – như một mẫu hình thành công sứ mạng Minibus đáng học tập.

Có rất nhiều ví dụ thành công khi các thành phố tự tìm ra lối thoát của mình trong phát triển GTCC không phụ thuộc vào các dự án lớn với những khoản đầu tư đắt đỏ do nước ngoài làm chủ nợ. Ví dụ như Kualalumpur đã từ chối dự án UMRT do nước ngoài đầu tư dang dở tại đây, họ tiếp quản và tái khởi động hệ thống bằng tuyến Monorail rẻ tiền và năng động từ 1998, đồng thời làm chủ cả công nghệ lẫn vốn đầu tư để xây dựng hệ thống GTCC hoàn thành vào năm 2020, trong đó xe bus các loại tích hợp đồng bộ vào hệ thống.

Điều thú vị là Kualaumpur chủ động gạt bỏ các dự án tốn kém và thiếu hiệu quả một phần là TP vốn có sẵn mạng minibus hùng hậu, nổi tiếng với tên gọi "Pink Lady": giá vé rẻ (< 5000VND/lượt) chạy theo tuyến liên tục và dừng đỗ linh hoạt. Đầu những năm 2000, khi mạng lưới GTCC hiện đại của Kualalumpur đã đáp ứng >20% nhu cầu đi lại, "Pink Lady" đã dừng hoạt động.

Hoặc các Tp Nam Mỹ cũng đã thành công khi kết nối minibus, Metro Cable với UMRT và BRT phù hợp với nền kinh tế, thu nhập: GT đại chúng phải phục vụ đại đa số cư dân và đại chúng hóa nguồn lực đầu tư cũng như vận hành . Hà Nội có nhiều cơ hội để Minibus phát triển nếu nó hội đủ các ưu điểm từ các bài học trên và thích hợp hơn với bối cảnh Hà Nội cân bằng với sự ổn định lâu dài và đổi thay nhanh chóng.

Minibus Hà Nội cần đa dạng trong sự đồng nhất: đa dạng loại hình (ví dụ như đi trong phố cổ thì gầm thấp, đi chậm, không có cửa và nhiều chỗ đứng hơn chỗ ngồi; đi từ các khu đô thị, trường học, bệnh viện hay vùng nông thôn… có chặng dài, đường chất lượng thấp để nối với các ga BUS thường, BRT, LRT thì cần gầm cao cửa kín, nhiều chỗ ngồi, tốc độ nhanh…) nhưng đồng nhất ở cách nhận diện phương tiện công cộng với cá nhân, đồng nhất vé (one for all), đồng nhất chất lượng dịch vụ (an toàn, thân thiện và tiếp cận dễ dàng), đặc biệt là kết nối đồng bộ trong hệ thống “Mạng lưới giao thông công cộng hợp nhất” (Integrated Public Transport Network – IPTN).

Hiện nay có nhiều khu đô thị, khu công nghiệp đã tổ chức bus nội bộ với loại xe 15-25 chỗ, nếu tham gia vào hệ thống VTHKCC (hoặc IPTN ) thì cũng cần đồng bộ hóa dịch vụ, kết nối thông tin, nhận diện hình ảnh…để cũng được thụ hưởng các các chính sách ưu đãi từ ngân sách.

Giá vé của minibus giống như các phương tiện GTCC khác phải được hỗ trợ, nhưng cần hỗ trợ công bằng: theo % chi phí dịch vụ và theo chiều dài chuyến đi.

Nếu đường sắt đô thị đủ chi phí thì giá vé >3-4USD/lượt được giảm xuống còn 15.000 VND/lượt như vậy bù lỗ tới 60-70% thì xe bus chỉ cần bù lỗ 30-40% là không công bằng. Tất cả loại hình GTCC cần có chung một chế độ bù lỗ và minibus với giá vé có lãi là 10.000 VND/chuyến thì bù lỗ 50% chỉ còn 5.000 VND/chuyến cũng coi là hấp dẫn. Nếu dùng vé điện tử, chính xác cả chiều dài quãng di chuyển, vé còn 2.000-3.000/chuyến thì sẽ loại bỏ hoàn toàn xe máy ôm hay Grab Bike

Minibus Hà Nội thân thiện và hiện đại: Tất cả phương tiện phải là loại xe chạy nhiên liệu sạch (theo tiêu chuẩn khí thải EURO IV), chay điện hoặc hybrid; Tất cả đều kết nối với mạng lưới ITS thành phố và nối mạng miễn phí. Minibus phải là cơ hội vàng cho giới đầu tư tư nhân một cách mạnh mẽ nhất bằng những mô hình góp vốn, vận hành, bảo trì và kiểm soát chất lượng dịch vụ, lợi nhuận phát sinh minh bạch, nhanh chóng hiệu quả…bản chất phải là không gian sinh kế mới, những Startup trong ngành dịch vụ vận chuyển Việt Nam, nó phải bùng nổ mạnh mẽ hơn UBER, GRAB, Go-Jekhay Bitcoin...trong môi trường đầu tư an toàn và lành mạnh.

Minibus kết nối tối đa với mạng lưới GT phi cơ giới: Hiện tại, Hà Nội đang phát triển tùy tiện và không tương thích với mạng lưới VTHKCC, do vậy cần tái cấu trúc không gian đô thị, mạng lưới giao thông trong các mảnh ghép đô thị lại với nhau theo định hướng TOD, phát triển luồng tuyến cho minibus như là hoạt động hợp lý hóa sự bất hợp lý, đồng bộ hóa sự không đồng bộ, kết nối tổng thể các đối tượng chia rẽ, manh mún rời rạc của đô thị để từng bước hiện đại hóa thành phố già nua và hỗn độn do bị rơi vào tình cảnh phát triển thiếu kiểm soát, vô tổ chức đã kéo dài vài chục năm nay .

Minibus là động lực và là một phần không thể tách rời của chiến lược phát triển hệ thống VTHKCC trong đô thị, đặc biệt quan trọng đối với các đô thị Việt Nam – quốc gia còn nghèo, mới ở chặng đường đầu của giai đoạn phát triển, nguồn lực đầu tư công cộng còn hạn chế , còn phụ thuộc vào bên ngoài vốn/công nghệ… nên dễ bị lạc lối. Không ai nghĩ rằng minibus –vốn chỉ là những chiếc xe nhỏ phải gánh vác nhiều trọng trách lớn lao đến thế. Nhưng biết đâu, những cánh én nhỏ có thể làm nên được cả mùa xuân.

Thời tiết các vùng
TP. Hà Nội
32,1°С
TP. Hồ Chí Minh
30,9°С
TP. Hạ Long
30,6°С
Nha Trang
29,8°С
Vũng Tàu
30,4°С

Đi lại

Đô thị

Giải trí

Kinh doanh

Diễn đàn