Phát triển đường sắt đô thị: Bước tiến trong lộ trình kiến tạo Thủ đô

Với mục tiêu xây dựng một Thủ đô văn minh, hiện đại, quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm đã đặt ưu tiên vào phát triển mạng lưới đường sắt đô thị. Khi quy hoạch đã có, các cơ chế đặc thù để Hà Nội phát triển đường sắt đô thị cũng đã mở ra, vấn đề chỉ còn là các bước triển khai.

Quy hoạch tổng thể Hà Nội: Đột phá phát triển đường sắt đô thị ra sao?

Định hướng về vai trò của đường sắt đô thị được đề cập trong bản quy hoạch chung của Thủ đô trước hết là một bước tiến lớn về quy hoạch giao thông, qua đó thể hiện một chiến lược tái cấu trúc toàn diện về mô hình phát triển Thủ đô nhằm đảm bảo sự bền vững trong tương lai.

Quy hoạch đã chỉ rõ việc lấy mô hình TOD làm nền tảng, đánh dấu việc Hà Nội đã chuyển sang mô hình phát triển mới, trong đó giao thông công cộng giữ vai trò dẫn dắt cấu trúc đô thị. Khi đó, đường sắt đô thị không chỉ phục vụ đi lại mà còn trở thành một trục hình thành các không gian kinh tế, dịch vụ và dân cư.

Các ý kiến chuyên gia nhấn mạnh, về bản chất, TOD chỉ thành công khi có mạng đường sắt đủ mạnh để dẫn dắt phát triển đô thị. Khi các ga được bố trí hợp lý, mật độ đủ dày ở khu vực trung tâm và các khu phát triển nằm trong vùng ảnh hưởng trực tiếp của ga, thì giao thông công cộng mới thực sự trở thành nền tảng cho phát triển đô thị, thay vì đô thị tiếp tục chạy theo đường bộ và phương tiện cá nhân.

Do đó, nếu nội dung này được triển khai tốt, đây sẽ là nền tảng để Hà Nội phát triển bền vững hơn trong dài hạn: giảm ùn tắc, nâng hiệu quả sử dụng đất, mở ra không gian phát triển mới và tăng liên kết vùng. Và, đây không chỉ là quy hoạch đường sắt đô thị, mà là quy hoạch lại cấu trúc phát triển của Thủ đô bằng đường sắt đô thị.

Vấn đề thứ hai là hệ thống đường sắt đô thị được mở rộng theo lớp sẽ đảm bảo tính liên tục, khả năng vận hành thực tế và đảm bảo hiệu quả đầu tư của từng giai đoạn cũng như tổng thể. Tuy nhiên, trong quá trình triển khai, cần có những lưu ý trong từng giai đoạn:

Trong giai đoạn từ nay đến 2035, cần chuyển trọng tâm từ xây dựng tuyến sang hình thành mạng; phải ưu tiên tuyệt đối các tuyến và đoạn tuyến tạo hiệu ứng mạng mạnh nhất, vì đây là giai đoạn bản lề để chuyển từ các tuyến rời rạc sang khung mạng xương sống.

Giai đoạn 2035 - 2045: cần triển khai đường sắt đồng bộ với việc phát triển các đô thị vệ tinh, trong đó tuân thủ nguyên tắc phát triển đường sắt phải đi đồng bộ với TOD, trung chuyển và quản lý sử dụng đất quanh ga; nếu không thì có đường sắt nhưng chưa chắc kéo được người dân rời phương tiện cá nhân.

Giai đoạn 2045 - 2065: cần hướng tới hệ thống tích hợp đa tầng, đa cấp trong đó đường sắt đô thị, đường sắt quốc gia và đường sắt tốc độ cao được hình thành một thể thống nhất.

Từ quy mô các dự án đường sắt đơn lẻ như hiện nay đến hệ thống mạng đường sắt với quy mô 400 - 450 km rồi 700 - 750 km là rất lớn, do đó, theo các chuyên gia, cần có sự chuẩn bị từ sớm về cơ chế tài chính bền vững, quỹ đất và quản trị tích hợp.

Đặc biệt, cần sớm xây dựng một hệ thống tiêu chuẩn thống nhất cho hệ thống đường sắt đô thị của Việt Nam với công nghệ tốt, hiện đại, đảm bảo tính đồng bộ giúp tăng cường khả năng kết nối, giảm chi phí đầu tư khi triển khai phát triển mạng lưới.

Điều này đòi hỏi cách tiếp cận một cách hệ thống ngay từ bây giờ, như ưu tiên đầu tư các tuyến và đoạn tuyến tạo “lõi mạng”, có hiệu ứng mạng mạnh nhất và đi cùng vé liên thông, trung chuyển, bãi đỗ, tiếp cận đi bộ và xe buýt kết nối. Quy hoạch cũng nêu rõ cần ưu tiên các đoạn tạo hiệu quả hệ thống, gắn với quản trị bãi đỗ, trung chuyển và vé liên thông.

Thứ hai, phải tích hợp chặt quy hoạch giao thông với quy hoạch sử dụng đất, xác định sớm các khu TOD ưu tiên quanh ga và các hành lang phát triển đô thị gắn với metro. Đây là điều kiện quyết định để biến ga đường sắt thành cực phát triển mới, chứ không chỉ là điểm lên xuống hành khách.

Thứ ba, phải có cơ chế đầu tư đủ mạnh, nhất là khai thác quỹ đất quanh ga, phát triển đô thị theo hành lang và huy động nguồn lực dài hạn theo từng giai đoạn. Quy hoạch đặt mục tiêu tăng hiệu quả khai thác đất quanh ga, mở rộng TOD từ giai đoạn thí điểm đến toàn mạng.

Với quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, Hà Nội đang đứng trước cơ hội để phát triển hệ thống giao thông công cộng hiện đại, từng bước giải quyết ùn tắc và nâng cao chất lượng cuộc sống người dân.

Việc ưu tiên đầu tư mạnh mẽ vào hệ thống đường sắt đô thị không chỉ là xu thế tất yếu mà còn được kỳ vọng trở thành “chìa khóa” thay đổi căn bản diện mạo giao thông của Thành phố trong những năm tới đây.