Không chỉ là câu chuyện an cư

Bởi vậy, chủ động của các địa phương cùng với quyền lợi người dân được đảm bảo, đóng vai trò quyết định tiến độ dự án và phải ràng buộc trách nhiệm chính trị của những địa phương này.

Trong rất nhiều dự án hạ tầng trọng điểm, nút thắt lớn nhất không nằm ở vốn, công nghệ hay năng lực thi công, mà nằm ở khâu giải phóng mặt bằng. Không ít công trình kéo dài năm này qua năm khác chỉ vì vài hộ dân chưa bàn giao đất, vài phương án đền bù chưa thống nhất, hay đơn giản là chính quyền cơ sở chưa thực sự vào cuộc quyết liệt từ sớm.

Ở một số nơi, chỉ khi có chỉ đạo nóng, kiểm tra đột xuất hoặc yêu cầu gắt gao từ lãnh đạo Thành phố thì guồng máy mới bắt đầu chuyển động mạnh mẽ. Cách làm ấy cho thấy một khoảng trống về tính chủ động trong tổ chức thực hiện và sự dịch chuyển này không mang tính bền vững.

Chính quyền địa phương nơi có dự án đi qua phải là lực lượng hiểu dân nhất, nắm địa bàn rõ nhất, biết từng thửa đất, từng hoàn cảnh gia đình, từng khúc mắc phát sinh. Vì thế, đây phải là tuyến đầu trong công tác giải phóng mặt bằng, chứ không thể là khâu chờ chỉ đạo rồi mới hành động.

Thực tế cho thấy, nơi nào chính quyền cơ sở chủ động rà soát hồ sơ đất đai sớm, công khai chính sách đền bù minh bạch, tổ chức đối thoại nhiều vòng, lắng nghe kiến nghị của người dân và xử lý kịp thời các trường hợp phát sinh, nơi đó tiến độ giải phóng mặt bằng thường thuận lợi hơn.

Ngược lại, nơi nào có tâm lý trông chờ, ngại va chạm, sợ sai, nơi đó hồ sơ tồn đọng, khiếu nại kéo dài, dự án chậm tiến độ là khó tránh khỏi.

Không thể để hình ảnh quen thuộc lặp lại: công trường im ắng vì thiếu mặt bằng, nhà thầu chờ đợi, máy móc nằm phơi nắng mưa, chi phí đội lên từng ngày; đến khi lãnh đạo Thành phố đi kiểm tra, họp khẩn, ra tối hậu thư thì mọi việc mới được thúc đẩy.

Quản trị hiện đại không thể vận hành bằng những “chiến dịch chữa cháy” như vậy. Điều cần hơn là cơ chế làm việc thường xuyên, trách nhiệm rõ ràng và tinh thần chủ động từ cấp cơ sở.

Muốn tăng tính chủ động, trước hết cần gắn trách nhiệm người đứng đầu địa phương với tiến độ từng dự án cụ thể. Chậm vì nguyên nhân khách quan cần được phân tích minh bạch, nhưng chậm do thiếu quyết liệt, thiếu phối hợp, đùn đẩy trách nhiệm thì phải bị xem xét nghiêm túc. Khi trách nhiệm cá nhân được xác lập rõ ràng, bộ máy sẽ khó có thể đủng đỉnh trước các mốc thời gian đã cam kết.

Cùng với đó, công tác giải phóng mặt bằng cần được số hóa và cập nhật liên tục. Từng hồ sơ, từng hộ dân, từng vướng mắc cần có thời hạn xử lý cụ thể. Thành phố hoàn toàn có thể xây dựng hệ thống theo dõi tiến độ trực tuyến để biết nơi nào đang chậm, chậm ở khâu nào, trách nhiệm thuộc đơn vị nào. Khi dữ liệu minh bạch, tình trạng báo cáo chung chung sẽ giảm đi đáng kể.

Tuy nhiên, giải phóng mặt bằng không chỉ là câu chuyện quản lý hành chính, mà còn là câu chuyện an cư của người dân. Người dân sẵn sàng bàn giao đất khi họ thấy quyền lợi chính đáng được bảo đảm và nơi ở mới tốt hơn hoặc ít nhất ổn định hơn nơi ở cũ. Vì vậy, Thành phố cần sớm bố trí quỹ nhà tái định cư đầy đủ, bảo đảm chất lượng và hạ tầng thiết yếu.

Nhiều dự án chậm không phải vì người dân không hợp tác, mà vì họ chưa nhìn thấy nơi sẽ chuyển đến, chưa biết khi nào nhận nhà, điều kiện sinh hoạt ra sao, con cái học hành thế nào, sinh kế có bị ảnh hưởng hay không…

Nếu quỹ nhà tái định cư thiếu hụt, thiếu hạ tầng thiết yếu, thì rất khó tạo sự đồng thuận. Khi người dân được tham quan nơi ở mới, được tiếp cận đầy đủ thông tin, được bảo đảm thủ tục nhanh gọn và hỗ trợ chuyển đổi sinh kế nếu cần, quá trình di dời sẽ nhẹ nhàng hơn rất nhiều.

Các dự án hạ tầng luôn mang ý nghĩa phát triển chung, nhưng không thể lấy lợi ích chung mà bỏ quên quyền lợi chính đáng của từng người dân bị ảnh hưởng. Ngược lại, càng tôn trọng người dân, càng minh bạch chính sách, càng chủ động từ cơ sở thì tiến độ càng nhanh.