TP.HCM phát triển giao thông công cộng: Đừng chỉ dừng ở miễn phí vé xe buýt

Ngân sách dự kiến để triển khai chủ trương này là 930 tỷ đồng cho 8 tháng còn lại của năm 2026. Chủ trương này đã nhận được sự quan tâm lớn từ dư luận, song các chuyên gia cũng đặt ra nhiều khía cạnh về công tác phát triển hiệu quả, bền vững hệ thống giao thông công cộng trên địa bàn TPHCM nói riêng, nước ta nói chung. 

Tại Hội nghị Ban chấp hành Đảng bộ TPHCM lần thứ 5 diễn ra đầu tháng 4 vừa qua, Thường trực Thành uỷ TP.HCM đã thống nhất chủ trương miễn phí xe buýt cho toàn dân trên địa bàn và giao cho Sở Xây dựng nghiên cứu triển khai. Trong bối cảnh nhiều biến động và khó khăn như hiện nay, Bí thư Thành uỷ T.PHCM Trần Lưu Quang cho rằng việc miễn phí vé xe buýt là 1 cách mà thành phố chia sẻ với người dân: "Giá xăng dầu tăng cao như thế này, thành phố cũng có nguồn lực để chia sẻ với người dân, góp phần động viên mọi người cùng tham gia ứng phó với những biến động của thế giới"

TP.HCM sẽ miễn phí xe buýt cho toàn dân: Liệu có nên thực hiện lâu dài?

Chủ trương này đã nhận được sự quan tâm, đồng tình cũng như góp ý của đông đảo quần chúng nhân dân trên địa bàn thành phố:

"Việc đi lại bằng xe buýt giúp ích, tiết kiệm cho em rất nhiều. Ban đầu em nghĩ chính sách miễn phí này chỉ áp dụng cho các đối tượng như trẻ em hoặc người cao tuổi, chứ không hướng đến mình nên cũng chưa thật sự tin tưởng lắm, nếu được miễn phí thì đây là hỗ trợ rất thiết thực"

"Tôi thấy rất tuyệt vời và thực sự đánh giá rất cao, nếu thành phố mình làm được thì quá hay. Hiện nay vật giá tăng cao, giá xăng cũng tăng, nên nếu tạo điều kiện cho người dân đi lại như vậy thì sẽ giảm bớt phần nào gánh nặng chi phí."

"Theo tôi, yếu tố chi phí không phải là rào cản lớn nhất trong việc người dân có sử dụng phương tiện công cộng hay không. Theo tôi, điều họ e ngại nằm ở chất lượng dịch vụ, tốc độ di chuyển, độ đúng giờ và mức độ thuận tiện trong quá trình sử dụng. Nếu những yếu tố này không được cải thiện, việc miễn phí vé xe buýt sẽ khó trở thành lựa chọn hấp dẫn với đa số người dân"

Tiến sĩ Huỳnh Thế Du, Thành viên Viện sáng kiến Việt Nam cho rằng chủ trương miễn phí xe buýt về mặt kinh tế học sẽ tạo ra ngoại tác tích cực cho tâm lý của người dân nhưng cần nhìn nhận rằng chi phí thời gian mới là rào cản thực sự khiến xe buýt khó cạnh tranh với xe cá nhân. Sau thời kỳ hoàng kim vào năm 2010 (với hơn 3000 đầu xe) thì hiện tỷ lệ người dân sử dụng xe buýt của TP.HCM xuống chỉ còn khoảng 2% nhu cầu đi lại với khoảng 2400 đầu xe buýt, bên cạnh đó tỷ lệ đất dành cho giao thông cũng chỉ dừng lại ở mức 10% cùng với những hạn chế về nguồn lực khiến cho việc mở rộng và phát triển giao thông công cộng trở nên vô cùng thách thức:

"Hệ thống giao thông công cộng của TP.HCM cơ bản là không đáng kể, đáp ứng nhu cầu rất nhỏ. Để hệ thống xe buýt hiệu quả bình quân với đô thị như TP.HCM thì tối thểu cần 5000 xe buýt, do đó để đạt mục tiêu 40% người dân sử dụng giao thông công cộng là hết sức thách thức"

Tiến sĩ Vũ Anh Tuấn – Giám đốc trung tâm nghiên cứu giao thông vận tải Việt Đức chỉ ra rằng hiện nay TP.HCM chỉ có từ 200-300 xe buýt để phục vụ cho 1 triệu dân, chỉ bằng 1/5 so với các đô thị trong khu vực như Bangkok hay Jakarta, do vậy cần có chính sách đột phá để mở rộng luồng tuyến tối thểu gấp 3 lần hiện nay và triển khai mô hình giao thông đáp ứng nhu cầu cũng như sử dụng triệt để dữ liệu lớn dể tối ưu biểu đồ chạy xe:

"Chúng ta phải phát triển mạng lưới xe buýt dày đặc phủ khắp mọi nơi, mọi chỗ, chỗ nào có dân thì phải có xe buýt,  trạm xe buýt ở đó. Bất kể là người nhiều hay ít cũng phải có mạng lưới phủ khắp tmới đi lại thuận tiện được. Để đạt được tỉ trọng của giao thông công cộng trong  tổng nhu cầu đi lại hàng ngày khoảng tối thiểu là 15 đến 20% và tiến tới cận tiếp theo là 40% thì không có cách nào khác là phải đột phá về cơ sở hạ tầng và cung cấp đoàn phương tiện. Đấy là một chiến lược bất di bất dịch mà chúng ta phải làm"

Sau hơn 1 năm đưa vào sử dụng, tuyến metro số 1 Bến Thành Suối Tiên đã thực sự làm thay đổi nhận thức của lãnh đạo và nhân dân TP.HCM về giao thông công cộng văn minh, hiện đại. Tuy vậy, Ông Nguyễn Quốc Hiển - Phó trưởng Ban Quản lý Đường sắt đô thị TP.HCM cho rằng với bình quân 60.000 hành khách sử dụng metro số 1 mỗi ngày (tương ứng với 0,5% tổng nhu cầu) như thời gian qua vẫn là rất nhỏ so với nhu cầu thực tế, từ đó đặt ra bài toán phải thúc đẩy nhanh hơn hệ thống đường sắt đô thị trong tương lai:

"Với 1 tuyến đường sắt đô thị số 1 thì chưa đâu vào đâu so với nhu cầu đi lại của siêu đô thị TP.HCM, từ đó thấy rằng công việc sắp tới là rất lớn nếu muốn tăng cường sử dụng giao thông công cộng. Sau khi sáp nhập từ 1/7/2025, chúng tôi hiện đang cùng Sở Xây dựng, Sở Quy hoạch cập nhật lại mạng lưới đường sắt đô thị với trên dưới 1000km cho siêu đô thị TP.HCM mới trong tương lai."

Thừa nhận những tồn tại hiện hữu của mạng lưới xe buýt như chưa được phủ kín như tiêu chuẩn đặt ra, việc tiếp cận xe buýt của người dân còn hạn chế, thời gian di chuyển chưa chính xác do tình trạng ùn tắc…ông Bùi Hoà An – Phó giám đốc Sở Xây dựng TP.HCM cho rằng thành phố bằng rất nhiều giải pháp “kéo - đẩy” khác nhau đang nỗ lực để cải thiện, nâng cao chất lượng xe buýt nói riêng, giao thông công cộng nói chung:

"Chúng tôi cố gắng lựa chọn phân luồng, đánh giá để tổ chức làn đường dành riêng cho xe buýt trên một số trục chính để đảm bảo đúng giờ, quan trọng là đúng giờ, thân thiện, mát mẻ, chu đáo thì mới có thể thay đổi thói quen di chuyển của người dân. Chúng tôi cũng rất trông chờ vào hệ thống metro, nếu đến năm 2030 có thêm 5 tuyến nữa thì chắc chắn tình hình giao thông của thành phố sẽ thay đổi."

TPHCM phát triển giao thông công cộng - đừng chỉ dừng ở miễn phí vé xe buýt

Việc chính quyền TP.HCM quyết định miễn phí xe buýt cho toàn dân trên 135 tuyến xe buýt có trợ giá đến hết năm 2026 là một động thái nhân văn, cần thiết để chia sẻ khó khăn với người dân trong bối cảnh nhiều biến động cũng như khuyến khích người dân quay lại với xe buýt. Tuy nhiên, cần khẳng định rằng đây không thể là “chiếc đũa thần” để giải quyết bài toán ùn tắc và thay đổi thói quen di chuyển của 1 đô thị dày đặc phương tiện cá nhân như TP.HCM. Miễn phí vé xe buýt chỉ nên là "liều thuốc giảm đau” trước mắt, còn nếu muốn sống khỏe sống tốt thì giao thông công cộng cần một cuộc “đại phẫu” căn cơ hơn nữa.

Một người quen của tôi đang sinh sống tại phường Tân Thới Hiệp (quận 12 cũ) và làm việc văn phòng ngay cạnh Chợ Bến Thành. Mỗi ngày họ mất 45 phút đi xe máy từ nhà đến chỗ làm và ngược lại, nhưng nếu đi xe buýt phải mất trên dưới 2 tiếng đồng hồ tuỳ vào các yếu tố khác nhau. Với họ, rào cản lớn nhất không phải là tiền vé, mà là thời gian và sự tiện lợi. Từ thực tế trên để thấy người dân không dễ từ bỏ chiếc xe máy chỉ vì được đi xe buýt miễn phí, họ chỉ bỏ qua khi xe buýt thực sự nhanh hơn, tin cậy hơn và thoải mái hơn.

Nhìn sang những đô thị phát triển như Singapore hay Tokyo, họ thành công không phải vì xe buýt rẻ, mà vì tính kết nối. Ở đó, xe buýt không phải diễn viên chính mà đóng vai trung gian khi len lỏi vào các khu dân cư, các nhánh đô thị để gom khách đến hệ thống tàu điện metro xương sống. Trong khi đó ở TP.HCM, khái niệm "kết nối" vẫn còn rất rời rạc, hệ thống nhà chờ xe buýt nhiều nơi xuống cấp, còn vỉa hè dành cho người đi bộ – “mạch máu” dẫn người dân vào trạm chờ xe buýt thì bị lấn chiếm không thương tiếc.

Để không dừng lại ở "phép thử" giá vé, TP.HCM cần những quyết sách quyết liệt hơn nếu muốn đưa giao thông công cộng trở thành lựa chọn tiên quyết của người dân.

Thứ nhất, ưu tiên nguồn lực tuyệt đối cho hạ tầng bằng việc thúc đẩy nhanh hơn các tuyến metro đã được quy hoạch cũng như sớm triển khai làn đường dành riêng cho xe buýt một cách nghiêm túc. Bên cạnh đó là tái cấu trúc triệt để mạng lưới xe buýt, chuyển đổi phương tiện và đưa vào khai thác các phương tiện nhỏ hơn để rút ngắn khoảng cách tiếp cận dành cho người đi bộ xuống còn 300-500m.

Thứ hai là cần "số hóa" sự tin cậy bằng việc xây dựng hệ thống điều hành thông minh, cho phép người dân tra cứu lộ trình và thời gian xe đến chính xác đến từng phút qua thiết bị cầm tay di động. Cuối cùng là phải giải phóng triệt để vỉa hè và tăng cường kết nối đa phương thức để giúp hành khách dễ dàng tiếp cận phương tiện, chuyển đổi lộ trình 1 cách dễ dàng, thuận lợi khi có nhu cầu.

Miễn phí xe buýt là một chủ trương nhân văn, thiện chí, nhưng nếu chỉ dừng ở đó thì giao thông công cộng TP.HCM sẽ mãi loay hoay trong vòng luẩn quẩn. Và vì thế TP.HCM cần những cú đột phá toàn diện về tư duy quản lý, đặt người dân làm trung tâm của sự thuận tiện, thay vì chỉ chăm chăm vào những con số tăng trưởng hành khách khô khan. Nếu không thể biến giao thông công cộng thành một trải nghiệm "dễ thở" và văn minh, thì dù có miễn phí hoàn toàn, người dân vẫn sẽ tiếp tục gắn bó với chiếc xe máy, bởi đơn giản vì nó tiện lợi và chủ động hơn.