Tay không… "bắt" chỗ đỗ xe
Công viên ở Hà Nội phá bỏ hàng rào với mục đích để tất cả mọi người dân Thủ đô có thể tiếp cận không gian xanh này phục vụ cho nhu cầu vui chơi giải trí. Nhưng vui chưa lâu thì đã bị các đơn vị trông giữ xe “chiếm dụng”…
Vậy, hệ thống đường sắt đô thị được định hướng cụ thể ra sao trong quy hoạch tổng thể Thủ đô? Điều này sẽ có ý nghĩa đột phá để phát triển đường sắt đô thị như thế nào trong những năm tới đây?
Khi có thông tin là trong Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, hệ thống đường sắt đô thị được định hướng hình thành mạng lưới vận tải khối lượng lớn, làm "khung xương sống" cho giao thông công cộng, nhiều người dân Thủ đô bày tỏ kỳ vọng về đường sắt đô thị sẽ sớm vận hành như một mạng hoàn chỉnh:
"Tôi kỳ vọng là đường sắt đô thị sẽ được đẩy nhanh tiến độ và mở rộng mạng lưới đủ lớn để thực sự trở thành lựa chọn đi lại hàng ngày của người dân. Quan trọng nữa là phải kết nối thuận lợi với xe buýt, các bãi đỗ xe và điểm trung chuyển thì khi đó người dân sẽ giảm dần xe cá nhân".
"Tôi đi nhiều nước thấy đường sắt đô thị rất phát triển nên rất mong muốn nước mình cũng sớm phát triển số km đường sắt đô thị có thể kết nối tốt với các phương thức vận tải khác để người dân có thêm lựa chọn thay thế xe cá nhân".
"Mình mong là hệ thống đường sắt đô thị Hà Nội sẽ được mở rộng thêm nhiều tuyến, tăng thêm số km để tạo thành một mạng lưới hoàn chỉnh, mình cũng mong là giá vé hợp lý và chất lượng dịch vụ ngày càng tốt hơn để người dân có thể lựa chọn thay cho các phương tiện cá nhân để giảm ùn tắc".
Đường sắt đô thị được kỳ vọng trở thành ‘khung xương sống’ định hình lại cấu trúc phát triển Thủ đô (Ảnh minh họa: Nano Banana)
Theo hồ sơ Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, hệ thống đường sắt đô thị Hà Nội không được thiết kế khép kín trong ranh giới hành chính mà là một mạng hạ tầng liên vùng mở, tích hợp nhiều cấp độ để bảo đảm kết nối xuyên suốt và linh hoạt bao gồm đường sắt liên vùng và đường sắt tốc độ cao.
Đồng thời, hệ thống này được thiết kế theo 9 trục động lực phát triển không gian, kết nối trực tiếp Hà Nội với các trung tâm kinh tế - đô thị quan trọng trong khu vực.
Theo ông Lê Văn Đạt, Phó Giám đốc Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng, Bộ Xây dựng, nội dung này trong bản quy hoạch cho thấy Hà Nội đã chuyển từ tư duy làm giao thông đơn thuần sang tư duy dùng đường sắt đô thị để tổ chức lại không gian phát triển của toàn Thủ đô và Vùng Thủ đô:
"Quy hoạch xác định đường sắt đô thị là hạ tầng khung, là xương sống của giao thông công cộng và là công cụ dẫn dắt mô hình phát triển đô thị đa cực, đa trung tâm gắn với TOD.
Điểm rất đột phá là mạng lưới này được định hướng mở và đa tầng, tức không khép kín trong phạm vi nội đô, mà kết nối trực tiếp các đô thị vệ tinh, cực tăng trưởng và các trung tâm kinh tế của Vùng Thủ đô.
Cách làm này giúp giảm áp lực dồn nén vào khu vực lõi trung tâm, đồng thời tạo điều kiện giãn dân, giãn việc làm và phân bố lại các hoạt động kinh tế hợp lý hơn".
Về lộ trình phát triển mạng đường sắt đô thị được xác lập theo nguyên tắc mở rộng theo lớp, đảm bảo mỗi giai đoạn đều vận hành hiệu quả như một mạng hoàn chỉnh ở quy mô tương ứng.
Trong đó giai đoạn từ nay đến 2035: có khoảng 400 - 450 km: hình thành khung mạng cơ bản, tập trung các tuyến trục xuyên đô thị; metro lõi nội đô và các đoạn ưu tiên của tuyến vòng với mục tiêu là tạo hiệu ứng mạng, nâng nhanh thị phần giao thông công cộng.
Giai đoạn 2035 - 2045 có khoảng 700 - 750 km: mở rộng mạng lưới ra khu vực nội đô mở rộng và đô thị vệ tinh, tăng cường các tuyến tàu kết nối và đường sắt đô thị tốc độ cao, từng bước giảm phụ thuộc và phương tiện cá nhân.
Giai đoạn 2045 - 2065 có khoảng trên 1000 km: hoàn chỉnh mạng vùng Thủ đô, tích hợp sâu với đường sắt quốc gia và đường sắt tốc độ cao, sẵn sàng mở rộng kết nối liên tỉnh và quốc tế.
Quy hoạch đường sắt đô thị hướng tới mạng lưới mở, kết nối Thủ đô với các đô thị vệ tinh và vùng kinh tế (Ảnh minh họa: Nano Banana)
KTS Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội cho rằng, lộ trình này là đúng hướng vì phát triển theo lớp sẽ bảo đảm mỗi giai đoạn đều là một mạng hoàn chỉnh, có hiệu quả khai thác thực chất. Tuy nhiên, Thành phố cần có sự chuẩn bị cả nguồn lực và con người để thực hiện nội dung này:
"Chúng ta cần phải có tiêu chuẩn kỹ thuật để chúng ta có ngôn ngữ có thể đối thoại với các đối tác trong nước và quốc tế khi lựa chọn tiêu chuẩn đường sắt hiện đại. Thứ hai là cần định chế tài chính phù hợp để huy động được nguồn vốn lớn từ các tổ chức tài chính nằm ngoài ngân sách. Thứ ba là bộ máy con người vận hành có chức năng đủ mạnh để vận hành và quản trị phương tiện mới mẻ này".
Quy hoạch hệ thống đường sắt đô thị đến năm 2045 tầm nhìn đến năm 2065 được xác định là một cấu phần hạ tầng khung then chốt, có vai trò tổ chức và dẫn dắt không gian phát triển đô thị. Hệ thống đường sắt đô thị được định hướng hình thành mạng lưới vận tải khối lượng lớn, làm “khung xương sống” cho giao thông công cộng.
Qua đó hỗ trợ triển khai mô hình phát triển đa cực - đa trung tâm, tái cấu trúc không gian Thủ đô theo chiến lược “9 cực - 9 trung tâm - 9 trục - 8 vành đai” đồng thời tạo nền tảng để thực hiện hiệu quả mô hình phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng TOD ở cả cấp đô thị và cấp vùng.
Ông Đặng Huy Đông, Viện trưởng Nghiên cứu quy hoạch và Phát triển nêu đóng góp để triển khai nội dung này:
"TOD tức là giao thông công cộng đi đến đâu thì mới phát triển đô thị đi đến đấy và đô thị đấy là đô thị TOD có quy hoạch, khi xong được đường giao thông thì cũng xong khu đô thị và khi xong khu đô thị thì có đường giao thông.
Chúng ta làm từ trong làm ra thì dần dần sẽ có những đô thị xanh sạch đẹp theo đúng nghĩa mà có hệ thống giao thông kết nối tốt thì giá trị khu đô thị cũng cao và bất động sản sẽ chia sẻ giá trị với ngân sách Nhà nước đầu tư vào giao thông".
PGS.TS Nguyễn Hồng Thái, Phó Chủ tịch Hội vận tải đường sắt Việt Nam cũng cho rằng, để đường sắt đô thị Hà Nội thực sự trở thành “khung xương sống” cho giao thông công cộng cần làm rõ và đảm bảo sự liên kết chặt chẽ của hệ thống đường sắt ở cả cấp đô thị và cấp vùng như bản quy hoạch đã nêu:
"Ở cấp đô thị thì trọng tâm là tổ chức lại không gian và hành vi giao thông, cụ thể là phát triển đô thị theo mô hình TOD xung quanh các nhà ga, đồng thời phải xây dựng hệ thống giao thông công cộng tích hợp trong đó đường sắt đô thị trở thành là cái trục chính.
Còn đối với cấp vùng thì vai trò đường sắt đô thị là tái cấu trúc không gian phát triển khi mà đường sắt phát triển thì nó sẽ phân bố lại vấn đề dân cư nếu như mà hệ thống này kết nối một cách thực sự là hiệu quả để hình thành các cấu trúc đa trung tâm, giảm áp lực cho lõi đô thị và phân bổ lại dân cư và kinh tế".
Từ những tuyến rời rạc đến mạng lưới hoàn chỉnh – bước chuyển mang tính bản lề (Ảnh minh họa: Nano Banana)
Ở những đô thị phát triển trên thế giới, hệ thống đường sắt đô thị luôn giữ vai trò “xương sống” của giao thông đô thị, giúp người dân di chuyển thuận tiện, giảm ùn tắc và ô nhiễm môi trường.
Với mục tiêu xây dựng một Thủ đô văn minh, hiện đại, quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm đã đặt ưu tiên vào phát triển mạng lưới đường sắt đô thị. Khi quy hoạch đã có, các cơ chế đặc thù để Hà Nội phát triển đường sắt đô thị cũng đã mở ra, vấn đề chỉ còn là các bước triển khai.
Góc nhìn của VOV Giao thông qua bài bình luận: Phát triển đường sắt đô thị: Bước tiến trong lộ trình kiến tạo Thủ đô
Định hướng về vai trò của đường sắt đô thị được đề cập trong bản quy hoạch chung của Thủ đô trước hết là một bước tiến lớn về quy hoạch giao thông, qua đó thể hiện một chiến lược tái cấu trúc toàn diện về mô hình phát triển Thủ đô nhằm đảm bảo sự bền vững trong tương lai.
Quy hoạch đã chỉ rõ việc lấy mô hình TOD làm nền tảng, đánh dấu việc Hà Nội đã chuyển sang mô hình phát triển mới, trong đó giao thông công cộng giữ vai trò dẫn dắt cấu trúc đô thị. Khi đó, đường sắt đô thị không chỉ phục vụ đi lại mà còn trở thành một trục hình thành các không gian kinh tế, dịch vụ và dân cư.
Các ý kiến chuyên gia nhấn mạnh, về bản chất, TOD chỉ thành công khi có mạng đường sắt đủ mạnh để dẫn dắt phát triển đô thị. Khi các ga được bố trí hợp lý, mật độ đủ dày ở khu vực trung tâm và các khu phát triển nằm trong vùng ảnh hưởng trực tiếp của ga, thì giao thông công cộng mới thực sự trở thành nền tảng cho phát triển đô thị, thay vì đô thị tiếp tục chạy theo đường bộ và phương tiện cá nhân.
Do đó, nếu nội dung này được triển khai tốt, đây sẽ là nền tảng để Hà Nội phát triển bền vững hơn trong dài hạn: giảm ùn tắc, nâng hiệu quả sử dụng đất, mở ra không gian phát triển mới và tăng liên kết vùng. Và, đây không chỉ là quy hoạch đường sắt đô thị, mà là quy hoạch lại cấu trúc phát triển của Thủ đô bằng đường sắt đô thị.
Vấn đề thứ hai là hệ thống đường sắt đô thị được mở rộng theo lớp sẽ đảm bảo tính liên tục, khả năng vận hành thực tế và đảm bảo hiệu quả đầu tư của từng giai đoạn cũng như tổng thể. Tuy nhiên, trong quá trình triển khai, cần có những lưu ý trong từng giai đoạn:
Trong giai đoạn từ nay đến 2035, cần chuyển trọng tâm từ xây dựng tuyến sang hình thành mạng; phải ưu tiên tuyệt đối các tuyến và đoạn tuyến tạo hiệu ứng mạng mạnh nhất, vì đây là giai đoạn bản lề để chuyển từ các tuyến rời rạc sang khung mạng xương sống.
Phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng – lấy nhà ga làm trung tâm (Ảnh minh họa: Nano Banana)
Giai đoạn 2035 - 2045: cần triển khai đường sắt đồng bộ với việc phát triển các đô thị vệ tinh, trong đó tuân thủ nguyên tắc phát triển đường sắt phải đi đồng bộ với TOD, trung chuyển và quản lý sử dụng đất quanh ga; nếu không thì có đường sắt nhưng chưa chắc kéo được người dân rời phương tiện cá nhân.
Giai đoạn 2045 - 2065: cần hướng tới hệ thống tích hợp đa tầng, đa cấp trong đó đường sắt đô thị, đường sắt quốc gia và đường sắt tốc độ cao được hình thành một thể thống nhất.
Từ quy mô các dự án đường sắt đơn lẻ như hiện nay đến hệ thống mạng đường sắt với quy mô 400 - 450 km rồi 700 - 750 km là rất lớn, do đó, theo các chuyên gia, cần có sự chuẩn bị từ sớm về cơ chế tài chính bền vững, quỹ đất và quản trị tích hợp.
Đặc biệt, cần sớm xây dựng một hệ thống tiêu chuẩn thống nhất cho hệ thống đường sắt đô thị của Việt Nam với công nghệ tốt, hiện đại, đảm bảo tính đồng bộ giúp tăng cường khả năng kết nối, giảm chi phí đầu tư khi triển khai phát triển mạng lưới.
Điều này đòi hỏi cách tiếp cận một cách hệ thống ngay từ bây giờ, như ưu tiên đầu tư các tuyến và đoạn tuyến tạo “lõi mạng”, có hiệu ứng mạng mạnh nhất và đi cùng vé liên thông, trung chuyển, bãi đỗ, tiếp cận đi bộ và xe buýt kết nối. Quy hoạch cũng nêu rõ cần ưu tiên các đoạn tạo hiệu quả hệ thống, gắn với quản trị bãi đỗ, trung chuyển và vé liên thông.
Thứ hai, phải tích hợp chặt quy hoạch giao thông với quy hoạch sử dụng đất, xác định sớm các khu TOD ưu tiên quanh ga và các hành lang phát triển đô thị gắn với metro. Đây là điều kiện quyết định để biến ga đường sắt thành cực phát triển mới, chứ không chỉ là điểm lên xuống hành khách.
Thứ ba, phải có cơ chế đầu tư đủ mạnh, nhất là khai thác quỹ đất quanh ga, phát triển đô thị theo hành lang và huy động nguồn lực dài hạn theo từng giai đoạn. Quy hoạch đặt mục tiêu tăng hiệu quả khai thác đất quanh ga, mở rộng TOD từ giai đoạn thí điểm đến toàn mạng.
Với quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, Hà Nội đang đứng trước cơ hội để phát triển hệ thống giao thông công cộng hiện đại, từng bước giải quyết ùn tắc và nâng cao chất lượng cuộc sống người dân.
Việc ưu tiên đầu tư mạnh mẽ vào hệ thống đường sắt đô thị không chỉ là xu thế tất yếu mà còn được kỳ vọng trở thành “chìa khóa” thay đổi căn bản diện mạo giao thông của Thành phố trong những năm tới đây.
