Thêm đội trật tự, vấn đề ở cách tổ chức

Khi Hà Nội vận hành mô hình chính quyền 2 cấp, xã phường trở thành nơi gần dân nhất, và cũng là nơi đầu tiên xử lý những biến động của đô thị. Đội Quản lý trật tự xây dựng, đô thị cấp xã, bên cạnh những kỳ vọng là câu hỏi đáng suy nghĩ: liệu đô thị đang thực sự thiếu lực lượng quản lý, hay đang thiếu một cơ chế phối hợp đủ rõ trách nhiệm và đủ hiệu quả? Nếu không trả lời được câu hỏi này thì việc thêm một đội mới rất dễ rơi vào tình cảnh cũ.

Hà Nội lúc này giống như một guồng máy đang tăng tốc. Những cây cầu, tuyến đường, khu đô thị tiếp tục mở ra, những công trình xây dựng nối nhau mọc lên ở cả khu vực trung tâm lẫn vùng ven. Khi mô hình chính quyền 2 cấp được triển khai, nhiều đầu việc trước đây thuộc cấp huyện đã chuyển mạnh xuống xã, phường. Áp lực quản lý xây dựng, quản lý đất đai, trật tự đô thị vì thế cũng dồn về cấp cơ sở nhiều hơn bao giờ hết.

Trong bối cảnh đó, đề xuất lập các Đội Quản lý trật tự xây dựng, đô thị cấp xã nghe qua là hợp lý. Một lực lượng bám sát địa bàn rõ ràng có lợi thế phát hiện nhanh những vi phạm từ sớm, từ xa. Một căn nhà cơi nới trái phép nếu được nhắc nhở ngay từ lúc mới dựng khung thép sẽ khác hoàn toàn với khi đã xây kín tầng. Một hàng quán lấn chiếm vỉa hè nếu xử lý ngay từ đầu sẽ dễ hơn nhiều so với khi đã hình thành thói quen kinh doanh kéo dài.

Đô thị càng lớn, nhu cầu “tai mắt” thường trực ở cấp gần dân nhất càng rõ. Nhưng cũng chính ở đây xuất hiện điều khiến nhiều người băn khoăn: Hà Nội có đang thiếu công cụ quản lý, hay thiếu sự vận hành hiệu quả cho bộ máy hiện có?

Bởi thực tế, chức năng quản lý trật tự xây dựng và đô thị lâu nay không phải bỏ trống. Chính quyền xã, phường đã có trách nhiệm quản lý địa bàn. Công an cơ sở tham gia bảo đảm trật tự. Các lực lượng chuyên môn về xây dựng, đô thị vẫn đang tồn tại. Sau khi bỏ cấp huyện, tinh thần chung là tinh gọn đầu mối, phân cấp mạnh hơn cho cơ sở và làm rõ trách nhiệm cá nhân. Nếu tiếp tục lập thêm một đội mới nhưng cơ chế phối hợp, quyền hạn và trách nhiệm không được thiết kế rõ ràng, thì nguy cơ chồng chéo là điều khó tránh.

Người dân từng chứng kiến không ít thời điểm lực, lượng quản lý đô thị xuất hiện khá đông, nhưng vi phạm vẫn tồn tại dai dẳng. Không phải vì thiếu người đi kiểm tra, mà vì trách nhiệm bị chia nhỏ, xử lý thiếu liên tục hoặc “đẩy bóng” qua lại giữa các đơn vị.

Một mái che lấn vỉa hè giữa khu dân cư đông đúc không thể là thứ không ai nhìn thấy. Một công trình xây vượt tầng giữa phố cũng khó có thể mọc lên chỉ sau một đêm. Điều đô thị thiếu nhiều khi không phải người, mà là một cơ chế khiến người chịu trách nhiệm không thể đứng ngoài trách nhiệm.

Đó cũng là lý do có ý kiến cho rằng, thay vì tiếp tục mở rộng lực lượng, Hà Nội nên tận dụng mạnh hơn công nghệ quản lý đô thị. Camera AI hiện đã có thể nhận diện hành vi dừng đỗ sai quy định, lấn chiếm lòng đường, vỉa hè để phục vụ xử lý phạt nguội. Dữ liệu quy hoạch, giấy tờ xây dựng, phản ánh của người dân cũng ngày càng được số hóa. Nếu những hệ thống này được kết nối đồng bộ thì khả năng giám sát còn liên tục và khách quan hơn nhiều so với mô hình quản lý phụ thuộc hoàn toàn vào con người.

Bởi càng nhiều khâu tiếp xúc trực tiếp, nguy cơ phát sinh tiêu cực càng cần được tính tới.

Đây là điều không thể né tránh khi bàn về một lực lượng hoạt động sát cơ sở. Quản lý đô thị liên quan trực tiếp đến xây dựng, kinh doanh, sử dụng vỉa hè, đất đai,… - những lĩnh vực dễ phát sinh lợi ích cục bộ nếu thiếu giám sát minh bạch. Một mô hình mới vì thế không chỉ cần thêm quyền, mà còn cần thêm cơ chế kiểm soát quyền lực.

Tuy nhiên, nói như vậy không có nghĩa đội quản lý đô thị cấp xã là không cần thiết. Vấn đề nằm ở cách tổ chức.

Nếu đội này chỉ là một tầng trung gian mới, chuyên đi nhắc nhở rồi chuyển hồ sơ lên cấp khác xử lý, thì sẽ khó tạo đột phá về kết quả. Nhưng nếu đây là lực lượng được tích hợp vào mô hình quản trị đô thị số, có quyền hạn rõ ràng, chịu trách nhiệm cụ thể theo địa bàn và hoạt động trên nền dữ liệu minh bạch thì câu chuyện sẽ khác.

Khi đó, đội quản lý đô thị không chỉ đi tuần tra bằng mắt thường, mà có thể tiếp nhận cảnh báo từ camera AI, từ phản ánh của người dân trên các nền tảng số, từ dữ liệu đất đai, xây dựng để phát hiện bất thường gần như theo thời gian thực. Trách nhiệm của từng cán bộ phụ trách địa bàn cũng cần được “định danh” rõ ràng: vi phạm xuất hiện từ khi nào, đã kiểm tra chưa, xử lý tới đâu, vì sao kéo dài?

Một bộ máy hiện đại không thể vận hành bằng tư duy ra quân rồi… “thôi”. Trong mô hình chính quyền 2 cấp, cấp xã đang trở thành đầu mối “trực chiến” của quản lý đô thị. Vì vậy, điều Hà Nội cần có lẽ không đơn thuần là thêm người, mà là thêm năng lực quản trị cho cấp cơ sở: rõ quyền hạn, rõ trách nhiệm, rõ công nghệ hỗ trợ và rõ cơ chế giám sát.

Một đô thị hiện đại không được đo bằng số lượng đội quản lý xuất hiện trên đường phố, mà bằng khả năng ngăn vi phạm ngay từ lúc chưa kịp thành hình. Và đôi khi, hiệu quả lớn nhất không nằm ở việc lập thêm một lực lượng, mà ở việc khiến mọi lực lượng đang có vận hành thực chất hơn, minh bạch hơn và chịu trách nhiệm đến cùng với địa bàn mình quản lý./.