Lấy nước sông Đà để "rửa" sông Tô Lịch

Tuy nhiên giải pháp nào để cải thiện môi trường, chất lượng nước sông Tô Lịch một cách bền vững, và để thực sự hồi sinh một con sông không chỉ có giá trị về cảnh quan, môi trường, về điều hòa dòng chảy, mà còn gắn với lịch sử của Thủ đô?

Hồi sinh sông Tô Lịch: Cần khơi dòng chảy thuận thiên

Về nguyên tắc, đã là sông là phải có dòng chảy “thuận thiên” mới bền vững, dòng chảy mức tối thiểu gọi là dòng chảy môi trường để nước trên sông không bị bốc mùi đen trở lại. Hiện nay TP. Hà Nội chọn giải pháp bổ cập nước cho sông Tô Lịch bằng trạm bơm lấy nước trên sông Nhuệ, bơm vào kênh Thụy Phương bổ cập cho sông Tô Lịch với lưu lượng 5m3/s để tạo dòng chảy môi trường.

Tuy nhiên đáy cống Liên Mạc có cao độ (+1,0)m, mực nước sông Hồng về mùa kiệt tại Liên Mạc thường xuyên thấp sẽ có nhiều thời điểm không có nước vào sông Nhuệ, (từ năm 2002 đến nay mùa kiệt sông Nhuệ không lấy được nước từ sông Hồng mà nước từ sông Nhuệ chảy ngược ra sông Hồng) thời điểm đó trạm bơm Thụy Phương sẽ không có nước để bơm.

Để có nguồn chủ động phải có thêm trạm bơm nữa bơm nước sông Hồng vào sông Nhuệ. Mặt khác nước sông Hồng có nhiều phù sa nếu không được xử lý trước khi bơm, sẽ đưa lượng bùn cát này lắng đọng trên tuyến kênh Thụy Phương và sông Tô Lịch, hàng năm sẽ tăng thêm chi phí nạo vét vận hành.

Do vậy giải pháp dùng bơm điện để tạo dòng chảy môi trường, chi phí tiền điện và quản lý rất tốn kém, không thân thiện với môi trường, do không chủ động được nguồn nên không bền vững, về kinh tế là không hiệu quả.

Để phục hồi dòng chảy cho tất cả các con sông phía Tây Hà Nội bao gồm sông Tích, Đáy, Nhuệ, Tô Lịch, Lừ, Sét, Kim Ngưu và các ao hồ trong nội thành, thì sông Đà nằm ở phía Tây Bắc của Thủ đô Hà Nội có nguồn nước trong sạch và dồi dào, có mực nước cao, địa hình của Hà Nội có độ dốc từ Ba Vì về Hồ Tây nên rất thuận cho chiều dòng chảy tự nhiên.

Tuy nhiên, do đáy sông Đà sau Thủy điện Hòa Bình bị xói sâu nên cao trình mực nước bị hạ thấp vì vậy cần có công trình để kết hợp thủy điện và dâng mực nước. Có thể sử dụng hệ thống Thủy lợi đã được đầu tư và kết hợp với tuyến đường giao thông theo quy hoạch sử dụng đa mục tiêu, để không phải tái định cư, giảm chi phí giải phóng mặt, thi công thuận lợi.

Đồng thời, sử dụng nguồn nước sau thủy điện Hòa Bình để phát huy hiệu quả nguồn nước, tiếp tục phát điện và phục vụ đa mục tiêu, đảm bảo an ninh nguồn nước cho Thủ đô Hà Nội, Phú Thọ, Ninh Bình và các vùng có liên quan.

Phương án kỹ thuật là xây dựng thủy điện Thuần Mỹ cuối sông Đà, theo Quyết định số 768 ngày 15/4/2025 của Chính phủ. Theo đó, Thủy điện nâng cao mực nước tại cống Thuần Mỹ lên và dự kiến chuyển 140m3/s nước từ sông Đà qua cống Thuần Mỹ vào sông Tích nước di chuyển về đến Sơn Tây; còn 100m3/s theo trục Tây Thăng Long về sông Đáy xả 40m3/s; còn 60m3/s đi tiếp theo trục Tây Thăng Long về đến đường vành đai 4; Trên tuyến đoạn này xả 10m3/s xuống kênh tiêu T1 vào đền Tô Hiến Thành, ra sông Nhuệ cổ, chảy ra sông Đăm rồi ra sông Nhuệ; Còn lại chuyển tiếp 20m3/s từ sông Nhuệ vào kênh Thụy Phương cấp cho sông Tô Lịch, sông Lừ, sông Sét, sông Kim Ngưu và các ao hồ trong nội thành.        

Mực nước Thuần Mỹ là (+14,0m) và mực nước Sông Tô Lịch (+4,0m) với chiều dài tuyến khoảng 70km nên có độ chênh mực nước khoảng 10m là hoàn toàn tự chảy được.

Như vậy, khi các dòng sông được hồi thủy sinh, đa dạng sinh học được phục hồi, các loài cá và chim có nước sẽ quay trở lại. Khi đó, hệ thống sông nước và không gian xanh ven sông sẽ đóng vai trò như "lá phổi xanh", giúp điều hòa nhiệt độ, giảm hiệu ứng đảo nhiệt đô thị, giúp Hà Nội chủ động hơn trong việc ứng phó với các kịch bản hạn hán và mưa lũ cực đoan.

Người dân Thủ đô sẽ được hưởng một môi trường sống trong lành hơn, với nhiều không gian công cộng, không gian xanh để vui chơi, giải trí và rèn luyện sức khỏe.

Vì thế, phục hồi các dòng sông lịch sử không chỉ tạo dựng một bản sắc đô thị mới cho Hà Nội, gắn liền với văn hóa sông nước mà còn giải quyết triệt để vấn đề ngập lụt, góp phần nâng cao chất lượng sống và năng lực cạnh tranh của Thủ đô.