Đường sắt đô thị hướng tới tiếp cận bình đẳng cho người khuyết tật

Bộ Xây dựng đang tổ chức lấy ý kiến rộng rãi đối với dự thảo bộ Tiêu chuẩn Việt Nam “Ứng dụng đường sắt - Thiết kế sử dụng thuận tiện cho người khuyết tật - Các yêu cầu chung”, nhằm hoàn thiện khung kỹ thuật thống nhất, bảo đảm khả năng tiếp cận an toàn, bình đẳng cho người khuyết tật trong hệ thống đường sắt, đặc biệt là đường sắt đô thị.

Dự thảo do Cục Đường sắt Việt Nam chủ trì xây dựng, gồm 3 phần: Phần 1 – Độ tương phản (mã số TC2553); Phần 2 – Thông tin (mã số TC2554); Phần 3 – Đặc trưng quang học và ma sát (mã số TC2555)

Theo cơ quan soạn thảo, việc xây dựng bộ tiêu chuẩn này là yêu cầu cần thiết và cấp bách trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh hiện đại hóa, mở rộng mạng lưới đường sắt và phát triển hệ thống đường sắt đô thị tại các đô thị lớn.

Thiết lập nền tảng pháp lý cho thiết kế dễ tiếp cận

Dự thảo đề xuất xác lập các yêu cầu kỹ thuật mang tính nền tảng, bảo đảm khả năng tiếp cận và di chuyển không chướng ngại vật trong toàn bộ hệ thống đường sắt, bao gồm cả hạ tầng và đầu máy - toa xe.

Đối tượng áp dụng là các tổ chức tham gia thiết kế, xây dựng, sản xuất, lắp đặt và đánh giá hệ thống, thiết bị, công trình liên quan đến hoạt động tiếp cận của người khuyết tật trong lĩnh vực đường sắt, như: đơn vị tư vấn thiết kế, chủ đầu tư, nhà sản xuất thiết bị, đơn vị vận hành - khai thác và cơ quan quản lý chuyên ngành.

Bộ tiêu chuẩn định hướng thiết kế các thành phần:

Hạ tầng: nhà ga, ke ga, lối tiếp cận, cầu bộ hành, thiết bị hỗ trợ lên tàu, đường dốc, tay vịn, gạch dẫn hướng cho người khiếm thị, lối đi không chướng ngại vật…

Phương tiện: khu vực lên xuống tàu, bố trí chỗ ngồi ưu tiên, không gian dành cho xe lăn, tay vịn, thiết bị hiển thị thông tin phù hợp.

Hệ thống thông tin - truyền thông: bảo đảm hỗ trợ người khiếm thị, khiếm thính, người hạn chế giao tiếp.

Các yêu cầu tập trung vào nhóm người bị hạn chế khả năng di chuyển hoặc hạn chế về giác quan, bảo đảm họ có thể tiếp cận hệ thống giao thông công cộng một cách độc lập và an toàn.

Khoảng trống tiêu chuẩn trong lĩnh vực đường sắt

Hiện nay, Việt Nam đã có hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và tiêu chuẩn liên quan đến thiết kế phục vụ người khuyết tật, song còn thiếu tính đồng bộ và chuyên sâu trong lĩnh vực vận tải hành khách công cộng, đặc biệt là đường sắt và đường sắt đô thị.

Các quy định hiện hành chủ yếu dừng ở yêu cầu tiếp cận chung đối với công trình xây dựng; trong khi đó, các thông số kỹ thuật đặc thù cho nhà ga, phương tiện và hệ thống thông tin hành khách chưa được chuẩn hóa đầy đủ.

Theo đánh giá của cơ quan soạn thảo, Việt Nam chưa có một bộ TCVN thống nhất cho lĩnh vực này, dẫn đến quá trình thiết kế, xây dựng và khai thác thiếu cơ sở pháp lý đầy đủ, gây khó khăn cho công tác quản lý chất lượng và đánh giá mức độ phù hợp.

Tiệm cận thông lệ quốc tế

Tại các quốc gia có ngành công nghiệp đường sắt phát triển, hệ thống tiêu chuẩn được xây dựng bài bản, bảo đảm tính tương thích và đồng bộ giữa các tuyến trong cùng mạng lưới, từ hạ tầng, phương tiện, tín hiệu - điều khiển đến thiết bị nhà ga.

Tại châu Âu, các yêu cầu về khả năng tiếp cận được quy định chặt chẽ trong hệ thống tiêu chuẩn EN, hình thành khung kỹ thuật toàn diện cho thiết kế, thi công, lắp đặt và khai thác. Nhờ đó, người khuyết tật có thể sử dụng giao thông đường sắt thuận tiện, an toàn và không bị phân biệt đối xử.

Xu hướng phát triển giao thông bền vững trên thế giới hiện nay không chỉ đặt ra yêu cầu kỹ thuật thuần túy mà còn nhấn mạnh yếu tố tiếp cận với chi phí hợp lý, thuận tiện cho mọi đối tượng, bao gồm người cao tuổi, trẻ em và các nhóm hành khách dễ bị tổn thương.

Khả năng tiếp cận độc lập, bình đẳng đối với giao thông công cộng không chỉ cải thiện chất lượng cuộc sống mà còn mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục, việc làm và các dịch vụ y tế, xã hội.

Yêu cầu cấp thiết trong phát triển đường sắt đô thị

Theo quy hoạch phát triển, Việt Nam đặt mục tiêu hình thành 5 hệ thống đường sắt đô thị tại các đô thị lớn gồm Hà Nội, TP.HCM, Quảng Ninh, Hải Phòng và Đà Nẵng; trong đó riêng Hà Nội dự kiến có 14 tuyến, TP.HCM có 8 tuyến cùng một số tuyến bổ sung.

Các hệ thống này đều hướng tới hiện đại hóa, điện khí hóa và tự động hóa ở mức cao. Vì vậy, việc chuẩn hóa thiết kế bảo đảm khả năng tiếp cận cho người khuyết tật cần được coi là yêu cầu cốt lõi, gắn với mục tiêu phát triển bền vững và bảo đảm công bằng xã hội.

Việc lấy ý kiến rộng rãi đối với dự thảo TCVN được kỳ vọng sẽ góp phần hoàn thiện khung kỹ thuật thống nhất, tạo nền tảng pháp lý cho thiết kế dễ tiếp cận trong hệ thống đường sắt đô thị, đồng thời nâng cao chất lượng dịch vụ và bảo đảm quyền tiếp cận bình đẳng cho mọi hành khách.