Học sinh hút thuốc lá: Hành động ngay thay vì truy trách nhiệm

Sau những vụ việc gây xôn xao dư luận, thay vì tìm trách nhiệm thuộc về ai, gia đình, nhà trường và cả xã hội cần sớm chung tay tìm giải pháp bảo vệ trẻ em khỏi những làn khói thuốc độc hại.

Vì sao thuốc lá vẫn dễ dàng đến tay trẻ em?

Vài nữ sinh tiểu học vô tư rít thuốc lá ngay trong sân trường, không giấu giếm, không sợ sệt, không ý thức. Làn khói thuốc phả ra từ những đôi môi non nớt khiến người lớn không khỏi giật mình, không chỉ vì lứa tuổi quá nhỏ mà còn giật mình vì nhiều người đã để con em mình tự xoay xở giữa vòng vây của cám dỗ.

Thuốc lá, “biểu tượng” của sự trưởng thành lệch lạc, không chỉ xuất hiện ở các góc phố, những quán cà phê chật hẹp, mà nay đã len lỏi vào trường học như một món đồ “cool ngầu” để đám trẻ truyền tay nhau. Đặc biệt, thuốc lá điện tử, với mẫu mã và mùi vị cuốn hút, đã đánh thẳng vào thị hiếu tò mò, thích bắt chước và thích thể hiện của lứa tuổi này.

Nhưng thuốc lá đến tay các em bằng cách nào? Câu trả lời đáng buồn là quá dễ dàng. Trên mạng xã hội, chỉ cần vài cú click là ai cũng có thể mua được thuốc lá điện tử, không kiểm tra độ tuổi, không cảnh báo tác hại. Những người bán hàng, từ ẩn danh đến công khai, tung ra quảng cáo hấp dẫn, kèm theo hướng dẫn sử dụng chi tiết như bán một món đồ chơi công nghệ.

Còn ngoài đời thực, các tiệm tạp hóa ven đường, quanh trường, không ngần ngại bán cho trẻ em nếu có lý do “mua cho bố cháu”. Trong một thế giới mà người lớn tự nhận là “bận rộn”, còn trẻ em muốn tự lập sớm, thì làn khói độc hại ấy đã vượt qua mọi rào cản.

Vậy sau sự ngỡ ngàng là gì, nếu không phải một khoảng trống giám sát mênh mông? Gia đình là “pháo đài” đầu tiên bảo vệ con trẻ khỏi những điều nguy hại, nhưng pháo đài ấy đang có quá nhiều lỗ hổng. Một đứa trẻ chỉ học được những điều nó nhìn thấy.

Nếu trong gia đình, người lớn hút thuốc ngay trước mặt con; nếu lời dạy dỗ chỉ là vài câu cấm đoán hời hợt mà thiếu đi sự đồng hành và thấu hiểu, thì việc con trẻ trượt khỏi quỹ đạo là điều không bất ngờ.

Trường học, nơi được xem là “vùng xanh” của đạo đức và tri thức, lại để lọt một hành vi phản giáo dục xuất hiện là điều không thể biện minh. Thêm vào đó, chương trình giáo dục kỹ năng sống trong nhà trường lâu nay vẫn thiên về lý thuyết, sáo rỗng, thiếu hấp dẫn và thiếu kết nối thực tế. Nhiều buổi học chống hút thuốc chỉ là những tấm áp phích nhạt nhòa, hay những slide PowerPoint đọc vội.

Trong khi đó, cơ chế kiểm soát sản phẩm độc hại như thuốc lá điện tử còn quá lỏng lẻo. Quảng cáo tràn lan, buôn bán dễ dàng, xử phạt hầu như không có. Không ít nghệ sĩ, người có ảnh hưởng trên mạng vô tư sử dụng thuốc lá trong các video giải trí, vô hình trung truyền đi thông điệp: hút thuốc là “cool”, là “thời thượng”. Chính người lớn, bằng sự dửng dưng hoặc thiếu hiểu biết, đang tiếp tay cho những làn khói độc bay thẳng vào tuổi thơ của con trẻ.

Vụ việc ở An Giang không nên kết thúc bằng vài lời than vãn rồi trôi vào quên lãng, mà phải là hồi chuông cảnh tỉnh cho người lớn và biến thành những hành động thực sự.

Trước hết là trách nhiệm của các ban, ngành, địa phương trong việc đưa Luật phòng, chống tác hại của thuốc lá thực sự đi vào cuộc sống sau 13 năm ban hành. Cần có sự giám sát nghiêm túc, cần xử phạt thường xuyên với những vi phạm vẫn đang diễn ra mỗi ngày như: hút thuốc lá nơi công cộng, bán thuốc lá gần trường học hay cho trẻ em,…

Thuốc lá điện tử đã chính thức bị cấm tại Việt Nam từ ngày 1/1/2025, khung pháp lý cần sớm được hoàn thiện, làm căn cứ thực hiện cho các lực lượng thực thi công vụ, bao gồm sự phối hợp chặt chẽ của nhiều bộ ngành: y tế, công thương, công an, giáo dục, truyền thông,… mới thực sự đem lại hiệu quả.

Trong đó, quan trọng nhất là việc kiểm soát thuốc lá điện tử trên thị trường, cần sớm có quy định và tổ chức thực hiện. Cấm thuốc lá điện tử thì phải ngăn chặn triệt để như hàng cấm, không thể dễ dàng mua bán bằng nhiều phương thức như hiện nay.

Về phía gia đình và nhà trường, theo PGS. TS. Trần Thành Nam, Phó hiệu trưởng Trường đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội, công tác giáo dục phòng ngừa là rất quan trọng, đặc biệt là khi thế giới thực và thế giới ảo nhiều căng thẳng, phức tạp như hiện nay.

Cha mẹ phải là người thầy đầu tiên, “chốt chặn” đầu tiên để phát hiện sớm dấu hiệu bất thường của con cái, qua đó cung cấp cho các em tri thức và giáo dục hành vi phù hợp. Trong lịch trình bận rộn, cha mẹ không nhất thiết phải dành nhiều thời gian bên con, nhưng phải dành thời gian chất lượng, tạo nên vùng an toàn cảm xúc, để đứa trẻ sẽ thoải mái chia sẻ những gì đã trải nghiệm.

Nhà trường có vai trò phối hợp gia đình để tạo nên môi trường không khói thuốc và sự noi gương từ người lớn, bao gồm cha mẹ, thầy cô và những người có ảnh hưởng lớn đến các em, để không tạo ra quan niệm hay hình mẫu lệch lạc về thuốc lá.

Các chương trình về kỹ năng sống, tâm lý, mối nguy hại của các chất gây nghiện,… cần trở thành nội dung giáo dục triệt để thay vì qua loa, hình thức. Những bài học gần gũi, giàu hình ảnh, những câu chữ tác động mạnh vào nhận thức như: hút thuốc lá không làm các em lớn lên, mà chỉ khiến phổi sớm ho ra máu,… chắc chắn sẽ ấn tượng hơn những số liệu khô khan.

Bên cạnh đó, công tác giám sát trong nhà trường cũng phải được rà soát lại, những góc khuất cần được trang camera để kịp thời phát hiện hành vi bất thường và có biện pháp giáo dục phù hợp, thậm chí là hỗ trợ tâm lý cho các em thay vì trừng phạt, trút giận.

Các tổ chức xã hội cũng cần có trách nhiệm hơn trong việc truyền thông, giáo dục, phòng ngừa thuốc lá, chất gây nghiện,… định hướng sự chú ý của học sinh vào các nội dung lành mạnh.

Chúng ta không thể bảo vệ trẻ em bằng sự ngỡ ngàng. Chúng ta chỉ có thể bảo vệ các em bằng hành động ngay từ lúc này.