Thực phẩm bẩn tuồn vào trường học, cần chặn từ gốc

Sự việc một lần nữa gióng lên hồi chuông báo động đỏ về an toàn thực phẩm trong nhà trường, nhưng không phải ở những quy trình cuối cùng, mà ngay từ gốc, nơi quá trình sản xuất và cung cứng cần được kiểm soát, giám sát kỹ lưỡng, gắn trách nhiệm của các cơ quan và người thực hiện.  

Lo lắng cho sức khỏe con cái, sốt ruột chờ đợi thông tin - Đó là tâm trạng chung của phu huynh có con theo học tại các trường hợp tác với công ty cung cấp thịt lợn nhiễm bệnh, trong đó có chị Lâm Phương Mai, ở Hà Đông, Hà Nội. Điều khiến chị càng băn khoăn là vụ việc đã trở thành tâm điểm nhiều ngày nay, nhưng phía nhà trường vẫn chưa có thông tin tới phụ huynh:

"Thấy các bữa ăn bán trú của con  cũng có đầy đủ chất dinh dưỡng nhưng nguồn gốc, xuất xứ của nhà cung cấp thực phẩm thì phụ huynh cũng chưa được biết nhiều. Mình muốn là trường sẽ thiết lập một ban đại diện của cha mẹ học sinh để kiểm tra toàn bộ sản phẩm của nhà cung cấp."

Vụ 130 tấn thịt lợn nhiễm dịch tại Hải Phòng: Tiêu huỷ hơn 1,7 tấn pate và 7 tấn chả giò

Ngày 31/3, Sở GD&ĐT Hà Nội đã yêu cầu các trường tăng cường công tác quản lý, đảm bảo an toàn thực phẩm bữa ăn bán trú. Tại phường Thanh Xuân, bà Nguyễn Thu Hà, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Nguyễn Tuân cho biết, dù không nhập thực phẩm từ các đơn vị liên quan vụ việc, nhưng nhà trường đã rà soát hồ sơ của các nhà cung cấp để truy xuất nguồn gốc rõ ràng:

"Các cơ quan chức năng cũng cùng với nhà trường rà soát lại các hồ sơ của các đơn vị cung cấp thực phẩm tại trường học, và sau khi rà soát thì cũng không có liên quan gì. Nhà trường cũng như bên công ty đã có cam kết bằng văn bản, thông báo công khai để phụ huynh yên tâm."

Trong khi các trường siết lại quy trình, nhiều phụ huynh mong muốn được tham gia giám sát nguồn gốc thực phẩm bữa ăn của học sinh và kỳ vọng cơ quan chức năng sẽ vào cuộc quyết liệt hơn:

"Thật sự phụ huynh rất khó để có thể kiểm chứng được nguồn gốc thực phẩm hàng ngày. Vì vậy sẽ phụ thuộc rất là nhiều vào lương tâm và sự minh bạch của nhà trường."

"Thực phẩm bẩn có đầy đủ giấy tờ, tem mác cho thấy khâu kiểm tra chỉ là hình thức thôi và thiếu giám sát thực tế. Mong muốn nhà trường, cơ quan chức năng công khai, minh bạch nguồn thực phẩm, kiểm tra đột xuất và thường xuyên."

"Nếu được thì cho phụ huynh chúng tôi tham gia giám sát. Cơ quan chức năng cần làm rõ thông tin rồi công khai lên, để phụ huynh đỡ lo."

Dưới góc nhìn pháp lý, TS. Luật sư Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng luật sư Chính pháp cho biết, ngoài việc làm rõ hành vi phạm tội của các bị can đã bị khởi tố, cơ quan điều tra cũng sẽ làm rõ trách nhiệm, xác định xem có các tổ chức, cá nhân nào tham gia và mức độ thông tin mà họ biết được đến đâu. Nếu người nào biết lợn mắc dịch bệnh tả châu Phi mà vẫn tham gia thì sẽ bị xử lý hình sự về tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm theo Điều 317 Bộ luật Hình sự.

Đối với các cơ sở tiêu thụ, nếu không biết và chỉ thực hiện việc mua bán theo đúng hợp đồng đã ký kết thì bản thân họ sẽ là người bị hại, không phải chịu trách nhiệm pháp lý. Còn chi cục thú y đã có hành vi vi phạm pháp luật là cấp giấy tờ giả, có dấu hiệu của tội giả mạo trong công tác theo Điều 319 Bộ luật Hình sự.

Cũng theo TS, luật sư Đặng Văn Cường, ngoài việc làm rõ hành vi phạm tội, làm rõ hậu quả do hành vi phạm tội gây ra, thì cũng cần làm rõ nguyên nhân, điều kiện phạm tội để thực hiện các giải pháp phòng ngừa tội phạm:

"Thứ nhất là khâu kiểm tra, giám sát các trang trại chăn nuôi. Có những trang trại có thể có hàng trăm con lợn bị nhiễm dịch tả châu Phi vẫn lưu thông trên thị trường, thì chính quyền cơ sở và cơ quan thú y ở địa phương đã làm hết trách nhiệm chưa?

Thứ hai là khâu vận chuyển và giết mổ, đòi hỏi phải có sự kiểm soát chặt chẽ, không chỉ trông chờ vào đạo đức kinh doanh. Một điều nữa là chi cục thú y, phải làm rõ vấn đề đạo đức cán bộ, ý thức chấp hành pháp luật cũng như cơ chế giám sát để những người thuộc chốt chặn cuối cùng này phải đủ đạo đức, có trách nhiệm và có sự giám sát họ. Tôi cho rằng phải tăng cường sự phối hợp giữa cơ quan chức năng, không chỉ là hoàn thiện chính sách pháp luật, mà còn phải xây dựng cơ chế để tổ chức thực hiện pháp luật, tuyên truyền pháp luật."

Sau nhiều vụ thực phẩm kém chất lượng xảy ra tại các trường học ở Hà Nội, TS. Đặng Thị Thanh Quyên, Trưởng Khoa Công nghệ thực phẩm, Trường Đại học Kinh tế - Kỹ thuật công nghiệp đánh giá, trong chuỗi cung ứng thực phẩm vào trường học, chỉ cần một khâu xảy ra sai sót thì thực phẩm bẩn vẫn có thể lọt vào bếp ăn mà nhà trường và phụ huynh khó lòng phát hiện:

"Chỉ cần một công đoạn bị đứt gãy thôi thì cả hệ thống rơi vào trạng thái thiếu kiểm soát. Ở đây, khâu sai sót nghiêm trọng nhất là kiểm soát nguyên liệu đầu nguồn, đặc biệt đối với thịt lợn là kiểm dịch thú y - công đoạn này bị vô hiệu hóa, bị buông lỏng thì tất cả các công đoạn phía sau không còn khả năng phát hiện ra vấn đề. Nếu đầu vào đã sai thì các bước kiểm soát sau này chỉ mang tính hình thức thôi."

Chuyên gia công nghệ thực phẩm, PGS. TS. Nguyễn Duy Thịnh, nguyên giảng viên Viện công nghệ Sinh học và Thực phẩm, Trường Đại học Bách khoa Hà Nội cũng cho rằng, khó khăn lớn nhất hiện nay là việc giám sát tại chỗ. Quy định, chứng nhận vệ sinh và kiểm dịch đều đã đầy đủ, nhưng nếu nhà trường và cơ quan giáo dục địa phương không thực hiện nghiêm túc, không kiểm tra định kỳ và đột xuất, thì thực phẩm bẩn vẫn có thể xâm nhập vào trường học. Trách nhiệm ngăn chặn vấn đề này nằm rất lớn ở cơ quan quản lý giáo dục địa phương:

 "Địa phương nào quản lý địa bàn, khu vực ấy phải có chỉ đạo hiệu quả cho cơ quan kiểm dịch để ngăn chặn, kiểm tra tận gốc. Thịt lợn trôi nổi trên thị trường không có mã QR nên người dân không biết được. Do đó, cần quay lại thiết lập một hệ thống kiểm soát chặt chẽ, cấp cho họ mã QR, để người dân có thể truy xuất được nguồn gốc thịt lợn này từ đâu."

Góp ý thêm về công tác kiểm dịch, giết mổ động vật, TS. Nguyễn Ngọc Sơn, Phó Chủ tịch Hội Chăn nuôi Việt Nam cho rằng:

"Hiện nay, việc kiểm dịch thường dựa trên giấy tờ kiểm dịch theo lô hàng. Cho nên có thể có những người lợi dụng việc này để đi lại, mượn lại giấy kiểm dịch. Việc đầu tiên là chăn nuôi theo đúng quy hoạch, và đặc biệt là phát triển chăn nuôi theo chuỗi liên kết, từ chăn nuôi đến giết mổ, chế biến, tiêu thụ. Chúng ta cũng từng bước đưa số hóa và minh bạch hóa dữ liệu đối với các cơ sở giết mổ. Chúng ta phải chiết chặt quy trình cung cấm thực phẩm, nhất là cho các trường học, buộc các cơ sở chế biến thực phẩm này phải thường xuyên có kiểm tra, giám sát."

Vụ việc hàng trăm tấn thịt lợn nhiễm bệnh len lỏi vào bữa ăn học đường không chỉ gióng lên hồi chuông về an toàn thực phẩm, mà còn phơi bày lỗ hổng: khi mọi chứng từ đều hợp lệ, tem nhãn đầy đủ, thì nhà trường và phụ huynh gần như bị “bịt mắt” trong khâu kiểm soát cuối cùng. Đã đến lúc cần nhìn thẳng vào “mắt xích” quan trọng nhất, nơi quyết định thực phẩm sạch hay bẩn nằm ở tính minh bạch thực chất của cả chuỗi cung ứng.

Trả giá trị thật cho con dấu kiểm soát

Rất nhiều bữa ăn trông rất đúng quy trình: thực phẩm có hóa đơn, có kiểm định, có dấu đỏ rõ ràng. Nhưng phía sau sự ngay ngắn ấy, nếu có một mắt xích bị làm giả thì toàn bộ chuỗi kiểm soát đều trở nên vô nghĩa. Vụ việc ba trăm tấn thịt lợn nhiễm bệnh dù mới ở giai đoạn điều tra, nhưng đã khiến không ít phụ huynh giật mình bởi sự an tâm bấy lâu nay phần nhiều được đặt vào… giấy tờ.

Phụ huynh không thể đứng bếp để kiểm tra từng suất ăn. Nhà trường cũng không thể mổ xẻ từng lô thực phẩm để xác định nguồn gốc. Khi thịt đã được đóng dấu kiểm dịch, có hợp đồng cung ứng, có hồ sơ đầy đủ, thì tất cả những gì còn lại chỉ là kiểm tra bằng mắt thường - một cách kiểm soát gần như không có giá trị trước những sai phạm được “hợp thức hóa”.

Vấn đề, vì thế, nằm ở cơ chế nào đủ mạnh để đảm bảo tính xác thực của giấy tờ?

Ở góc độ này, việc dồn trách nhiệm về phía nhà trường là một cách nhìn thiếu công bằng. Trường học chỉ là điểm cuối tiếp nhận, không phải nơi có chức năng điều tra nguồn gốc. Phụ huynh lại càng không thể trở thành “thanh tra thực phẩm” mỗi ngày. Điều cần được siết chặt phải nằm ở tầng kiểm soát trước đó - nơi giấy tờ được cấp, nơi nguồn gốc được xác nhận, và nơi trách nhiệm pháp lý phải đủ sức ràng buộc để không ai dám làm liều.

Nhưng để bịt được lỗ hổng, không thể chỉ dừng lại ở việc siết quy trình hay tăng thêm giấy tờ. Bởi chính những người ở khâu kiểm dịch - “cửa ải” quan trọng nhất của chuỗi an toàn thực phẩm, cũng bị mua chuộc để tiếp tay cho tội ác.

Thực tế đó đòi hỏi một cách tiếp cận mạnh hơn: không chỉ kiểm soát quy trình, mà phải kiểm soát chính người thực thi quy trình. Cơ chế giám sát nội bộ trong ngành thú y cần được thiết kế lại theo hướng độc lập và có kiểm tra chéo, tránh tình trạng “vừa đá bóng vừa thổi còi”. Những vị trí trực tiếp cấp giấy kiểm dịch, xác nhận nguồn gốc phải được đặt dưới cơ chế luân chuyển, giám sát đột xuất và truy trách nhiệm cá nhân rõ ràng, không có “vùng an toàn”.

Một điểm không thể bỏ qua là cơ chế hậu kiểm. Nếu chỉ kiểm tra hồ sơ đầu vào mà thiếu đi việc giám sát ngẫu nhiên, kiểm nghiệm độc lập, thì sai phạm vẫn có thể “lọt lưới”. Những cuộc kiểm tra bất chợt với mẫu thử được lấy trực tiếp từ bếp ăn sẽ là cách hiệu quả để phát hiện và răn đe. Quan trọng hơn, kết quả kiểm tra cần được công khai ở mức độ phù hợp, để tạo ra áp lực minh bạch từ chính phụ huynh và xã hội.

Song song đó, cần đẩy mạnh số hóa toàn bộ quá trình kiểm dịch và truy xuất nguồn gốc, để mỗi lần cấp phép không chỉ là một con dấu, mà là một dữ liệu có thể kiểm chứng ngược. Khi một cơ chế truy xuất nguồn gốc được xây dựng thực sự minh bạch và khó bị can thiệp, khi mỗi lô thực phẩm đều có thể được lần ngược lại từ bàn ăn đến nơi chăn nuôi, từ đơn vị cung ứng đến cơ sở giết mổ, thì việc “làm luật”, bỏ qua quy trình sẽ khó có đất sống.

Trách nhiệm của các đơn vị trung gian cũng cần được đặt đúng vị trí. Những doanh nghiệp cung cấp suất ăn không thể chỉ đóng vai trò mua - bán đơn thuần, mà phải là người cùng chịu trách nhiệm về chất lượng thực phẩm đưa vào trường học. Khi trách nhiệm được gắn chặt với rủi ro pháp lý và uy tín, thì việc lựa chọn nguồn cung sẽ không còn dễ dãi.

Truyền thông trong những thời điểm như hiện tại cũng cần giữ được sự cân bằng. Việc phản ánh sự thật là cần thiết, nhưng nếu chỉ dừng ở việc khuếch đại nỗi lo, thì vô tình lại đẩy phụ huynh vào trạng thái hoang mang quá mức. Điều họ cần không chỉ là thông tin, mà còn là sự giải thích rõ ràng: hệ thống đang vận hành ra sao, lỗ hổng ở đâu, và những biện pháp nào đang được triển khai để khắc phục. Khi hiểu rõ, nỗi lo sẽ biến thành các hành động cụ thể, tích cực để hoàn thiện quy trình, bịt lỗ hổng, phát huy vai trò của các bên vì an toàn cho con trẻ.

Bởi xét đến cùng, không ai muốn đánh đổi sự an toàn của trẻ em. Những sai phạm, nếu có, là cá biệt và cần được xử lý nghiêm minh. Nhưng điều quan trọng hơn là phải biến mỗi vụ việc như vậy thành một lần “soi gương” cho toàn bộ hệ thống, để những lỗ hổng không còn cơ hội tái xuất.

Một bữa ăn học đường đáng lẽ phải là nơi phụ huynh gửi gắm sự yên tâm. Để làm được điều đó, không thể chỉ trông chờ vào những tờ giấy được đóng dấu, mà cần một hệ thống đủ minh bạch để mỗi con dấu đều mang giá trị thực.

Khi ánh sáng được chiếu thẳng vào tận gốc của chuỗi cung ứng, thì những “bếp bẩn” sẽ không còn chỗ ẩn mình sau những bộ hồ sơ sạch sẽ. Và khi đó, sự an tâm mới không còn là cảm giác mong manh, mà trở thành một điều có thể kiểm chứng./.