Mở cửa cơ hội, gỡ từng bậc thềm

Đảm bảo cơ hội cho người khuyết tật, vì thế, không phải là một khẩu hiệu, càng không phải là sự “ưu ái” mang tính ban phát. Đó là bài kiểm tra nghiêm khắc về chất lượng phát triển, về năng lực tổ chức xã hội, và về cách một quốc gia ứng xử với những công dân dễ bị tổn thương nhất của mình.

Người khuyết tật ở Việt Nam luôn mang trong mình nghị lực và khát vọng sống độc lập, học tập, lao động và cống hiến, đúng như tinh thần “tàn nhưng không phế” mà Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định. Tuy nhiên, điều họ thiếu vẫn là một môi trường đủ mở để những nỗ lực cá nhân không bị bào mòn trên hành trình hòa nhập.

Những rào cản ấy hiện diện rất cụ thể và quen thuộc. Không gian đô thị còn đầy bậc thềm, vỉa hè bị chiếm dụng, đường dành cho xe lăn chỉ mang tính hình thức, phương tiện công cộng khó tiếp cận. Trường học thiếu điều kiện dạy và học hòa nhập.

Thị trường lao động dè dặt, thậm chí né tránh. Phía sau những rào cản hữu hình ấy là lớp định kiến âm thầm: coi người khuyết tật là đối tượng cần trợ giúp hơn là chủ thể của quyền được lựa chọn và tham gia.

Nhưng nếu chỉ dừng lại ở việc mô tả khó khăn thì bài toán sẽ mãi không có lời giải. Đảm bảo cơ hội cho người khuyết tật phải được bắt đầu bằng những lựa chọn chính sách cụ thể, có thứ tự ưu tiên rõ ràng và có trách nhiệm đến cùng.

Đảm bảo cơ hội cho người khuyết tật không thể chờ đến tuổi lao động, nó phải bắt đầu từ trường học - nơi định hình số phận. Giáo dục hòa nhập không chỉ là cho trẻ khuyết tật ngồi chung lớp, mà là bảo đảm các em được học đúng cách, đúng khả năng và đúng nhu cầu.

Một xã hội nghiêm túc đảm bảo cơ hội là xã hội đầu tư thật cho giáo dục đặc thù và giáo dục hòa nhập: từ đào tạo giáo viên, phát triển tài liệu, ứng dụng công nghệ hỗ trợ, đến tư vấn tâm lý cho cả học sinh và phụ huynh.

Đầu tư cho giáo dục người khuyết tật không phải là chi phí an sinh đơn thuần, mà là đầu tư cho năng lực xã hội trong dài hạn. Mỗi học sinh được tiếp cận giáo dục đúng cách hôm nay sẽ là một người lao động có thể tự lập ngày mai.

Ngược lại, mỗi năm chậm trễ là thêm một thế hệ bị đẩy ra bên lề, để rồi sau đó xã hội phải bù đắp bằng những chính sách hỗ trợ thụ động.

Đảm bảo cơ hội cho người khuyết tật phải bắt đầu từ việc làm - thước đo của hòa nhập. Bởi khi không có việc làm thì mọi nỗ lực hòa nhập đều dang dở. Người khuyết tật không cần sự thương hại, họ cần cơ hội lao động công bằng.

Ở đó, Nhà nước không thể đứng ngoài. Chính sách ưu đãi thuế, mặt bằng, hỗ trợ đào tạo, đặt hàng dịch vụ và sản phẩm do người khuyết tật tham gia sản xuất, hay thậm chí là quy định tỷ lệ sử dụng lao động là người khuyết tật,… đều cần được thiết kế thực chất, dễ tiếp cận và giám sát chặt chẽ. Đồng thời, khu vực công cần đi đầu, bởi không thể yêu cầu doanh nghiệp làm điều mà chính mình không làm.

Cần nhấn mạnh thêm rằng đảm bảo việc làm không phải là “cho chỗ”, mà là tạo điều kiện để người khuyết tật làm việc hiệu quả, được đánh giá bằng năng lực, được trả lương và thăng tiến xứng đáng. Chỉ khi đó, họ mới thực sự đứng trên đôi chân của mình, và không phải mang theo cảm giác được “ưu ái” hay “thương hại”.

Đảm bảo cơ hội cho người khuyết tật phải bắt đầu từ thay đổi nhận thức, gỡ rào cản vô hình.

Hạ tầng dành cho người khuyết tật cần được coi là tiêu chuẩn bắt buộc, không phải là phần “làm thêm nếu có điều kiện”. Đường dốc, thang máy, biển chỉ dẫn, phương tiện giao thông công cộng phù hợp,… phải được tính toán đồng bộ để người khuyết tật có thể tiếp cận, di chuyển và sử dụng một cách thực chất, an toàn và bình đẳng.

Quan trọng hơn, tiêu chuẩn ấy phải đi kèm chế tài. Công trình không bảo đảm tiếp cận không thể được nghiệm thu, đưa vào sử dụng.

Hạ tầng có thể xây, chính sách có thể ban hành, nhưng định kiến thì chỉ có thể thay đổi bằng nhận thức và hành động bền bỉ. Xã hội vẫn còn quá quen nhìn người khuyết tật như đối tượng cần “giúp đỡ”, hơn là những công dân có quyền và nghĩa vụ ngang bằng.

Đảm bảo cơ hội cho người khuyết tật, bắt đầu từ đâu?

Chính vì vậy, truyền thông, giáo dục cộng đồng, những hình mẫu người khuyết tật thành công cần được kể nhiều hơn, đúng cách hơn, không tô hồng, cũng không bi kịch hóa.

Người khuyết tật không phải “phi thường” chỉ vì họ sống và làm việc như những người khác, mà họ chỉ đang thực hiện quyền công dân của mình.

Thông điệp của Tổng Bí thư Tô Lâm đã đặt ra một yêu cầu rõ ràng: phải hành động quyết liệt hơn. Quyết liệt ở đây là dám nhìn thẳng vào những khoảng trống chính sách, những việc làm nửa vời, những công trình “có cũng như không”. Quyết liệt là xác định rõ trách nhiệm, ai làm, làm đến đâu, và không làm thì sẽ ra sao.

Đảm bảo cơ hội cho người khuyết tật không phải là ban ơn, mà là trả lại quyền vốn thuộc về họ. Một xã hội chỉ thực sự văn minh khi người yếu thế không phải gắng gượng để tồn tại, mà được tạo điều kiện để phát triển.

Và câu trả lời cho câu hỏi “bắt đầu từ đâu?”, có lẽ rất rõ ràng: bắt đầu từ việc coi người khuyết tật là trung tâm của chính sách, là chủ thể của quyền, là một phần không thể tách rời của cộng đồng. Khi tư duy thay đổi thì hành động cũng sẽ không còn chậm trễ.