Hơn 10 nghìn tấn trạc, xà bần mỗi ngày và lời giải từ luật mới

Mới đây, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã đề xuất, đất, đá, bêtông, gạch, cát thải từ hoạt động xây dựng phải được tái sử dụng làm vật liệu xây dựng hoặc san lấp mặt bằng.

Đề xuất mới này trong trong dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường sẽ giúp giải quyết khủng hoảng rác thải đô thị và bảo vệ môi trường ra sao? mở rộng cơ hội phát triển cho ngành vật liệu xây dựng theo hướng bền vững như thế nào?

TÁI CHẾ PHẾ THẢI XÂY DỰNG, GIẢM KHAI THÁC TÀI NGUYÊN

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường do Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng. Dự thảo Luật lần này đề xuất sửa đổi 82 trong tổng số 171 điều của Luật hiện hành, đồng thời bổ sung mới 2 điều nhằm tạo hành lang pháp lý phù hợp với bối cảnh phát triển mới.

Dự thảo Luật gồm 02 Ðiều, bổ sung 4 nhóm nội dung chính gồm: Cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho địa phương; Hoàn thiện hành lang pháp lý cho việc chuyển đổi số, chuyển đổi xanh trong quản lý chất thải và thúc đẩy hoạt động tái chế, tái sử dụng chất thải, phát triển kinh tế tuần hoàn; Tăng cường các công cụ trong quản lý chất lượng môi trường, đặc biệt là môi trường không khí, môi trường nước; Tháo gỡ các điểm nghẽn để góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, thực hiện mục tiêu tăng trưởng 2 con số.

Trong đó, theo Điều 1 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường ở khoản 5 Điều 64, chất thải rắn còn giá trị sử dụng phải được tái chế, tái sử dụng cho các mục đích phù hợp. Đáng chú ý, đất, đá, bê tông, gạch, cát và các loại chất thải trơ khác phát sinh từ hoạt động xây dựng sẽ được tái sử dụng làm vật liệu xây dựng hoặc san lấp mặt bằng cho các dự án, hoạt động có mục đích cụ thể theo nhu cầu của tổ chức, cá nhân.

So với quy định hiện hành chỉ đề cập chung đến đất, đá và chất thải rắn từ hoạt động xây dựng, dự thảo lần này đã cụ thể hóa các loại phế thải xây dựng cần được tái chế, tái sử dụng. Việc xác định rõ các nhóm vật liệu như bê tông, gạch, đá và cát thải được đánh giá là cơ sở quan trọng để thúc đẩy hoạt động thu gom, phân loại và tái chế ngay từ nguồn phát sinh.

Dự thảo cũng bổ sung quy định về quản lý vật liệu và sản phẩm được sản xuất từ chất thải sau xử lý, tái chế hoặc tái sử dụng. Chính phủ sẽ quy định lộ trình áp dụng tỷ lệ vật liệu tái chế trong hàng hóa và sản phẩm.

Theo cơ quan soạn thảo, quy định này sẽ tạo cơ sở pháp lý cho việc hình thành và phát triển thị trường vật liệu tái chế, đồng thời thúc đẩy sản xuất và tiêu dùng bền vững, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển kinh tế tuần hoàn.

Đối với lĩnh vực vật liệu xây dựng, đặc biệt là ngành xi măng và bê tông, nguồn phế thải từ hoạt động phá dỡ công trình được xem là nguồn tài nguyên thứ cấp có tiềm năng lớn. Việc tăng cường tái sử dụng bê tông, gạch và đá thải không chỉ góp phần giảm khối lượng chất thải phải xử lý mà còn giúp tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên, giảm nhu cầu khai thác nguyên liệu phục vụ xây dựng.

Bên cạnh các quy định về tái chế và tái sử dụng chất thải, dự thảo luật cũng đưa ra các yêu cầu mới về chuyển đổi số trong công tác quản lý chất thải. Theo đó, tổ chức, cá nhân phát sinh, thu gom, vận chuyển, tái chế và xử lý chất thải có trách nhiệm cung cấp, cập nhật dữ liệu điện tử về chất thải vào hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu môi trường.

Các hoạt động quản lý chất thải sẽ từng bước được thực hiện trên môi trường số, bao gồm cả chứng từ và biên bản giao nhận điện tử. Theo cơ quan soạn thảo, hệ thống quản lý chất thải trực tuyến sẽ góp phần hiện đại hóa công tác quản lý Nhà nước, tăng tính minh bạch, giảm sử dụng hồ sơ giấy và nâng cao khả năng giám sát, truy xuất nguồn gốc chất thải từ khâu phát sinh đến xử lý.

Dự thảo cũng điều chỉnh các quy định về phân loại chất thải rắn sinh hoạt theo hướng linh hoạt hơn. Thay vì áp dụng một mô hình thống nhất trên phạm vi cả nước, UBND cấp tỉnh sẽ quyết định hình thức phân loại phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa phương. Cách tiếp cận này được kỳ vọng giúp các địa phương chủ động lựa chọn phương án phù hợp với hạ tầng, công nghệ xử lý và đặc điểm phát sinh chất thải trên địa bàn.

Ngoài ra, dự thảo đề xuất sửa đổi quy định về lựa chọn các dự án, cơ sở thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn sinh hoạt theo hướng thống nhất với pháp luật về đấu thầu và ngân sách nhà nước, qua đó hạn chế chồng chéo và tạo thuận lợi cho quá trình triển khai trong thực tế.

Hiện, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường đang được Bộ Tư pháp thẩm định, dự kiến trình Quốc hội cho ý kiến trong năm nay.

BIẾN XÀ BẦN THÀNH NGUỒN TÀI NGUYÊN CHO ĐÔ THỊ

Hà Nội, TP.HCM và các đô thị lớn đang đối mặt với bài toán lớn về không gian và phương án xử lý xà bần. Trong bối cảnh đó, quy định về quản lý phế thải xây dựng theo hướng kinh tế tuần hoàn, coi chất thải là nguồn tài nguyên có thể tái sử dụng, tái chế và đưa trở lại chu trình sản xuất, tiêu dùng sẽ có ý nghĩa ra sao?  

PV Ban VOV Giao thông Quốc gia đã có cuộc trao đổi cùng TS. KTS. Tô Kiên - Chuyên gia cao cấp quy hoạch đô thị và quản lý, Tập đoàn tư vấn phát triển hạ tầng Eight-Japan, Nhật Bản).

PV: Ông từng nói 10 nghìn tấn phế thải xây dựng tương đương một "ngọn núi nhỏ" mới mỗi năm. Điều này sẽ gây sức ép lớn lên môi trường và đô thị ra sao?

TS. KTS. Tô Kiên: Hà Nội đang bước vào một giai đoạn tái thiết đô thị có lẽ lớn nhất trong lịch sử hiện đại của thành phố. Hơn 1.400 dự án giải phóng mặt bằng được triển khai đồng loạt. Nếu nhìn bằng lăng kính cũ, đây là áp lực rất lớn đối với hệ thống xử lý phế thải vốn đã quá tải. Nhưng dưới góc nhìn quy hoạch hiện đại, tôi cho rằng đây còn là một "kho báu" tài nguyên lộ thiên nằm ngay trong lòng Thủ đô.

Hiện nay, lượng xà bần xây dựng tại Hà Nội đã lên tới khoảng 10.000 tấn mỗi ngày, trong khi công suất tiếp nhận của các cơ sở xử lý chính thức mới đáp ứng được một phần nhỏ. Khoảng cách đó lý giải vì sao các bãi trung chuyển thường xuyên quá tải và tình trạng đổ trộm xuống kênh mương, vùng ven vẫn còn diễn ra.

Nhưng câu hỏi cốt lõi không phải là chúng ta sẽ mang đống đổ nát này đi đâu, mà là nó có thể trở thành cái gì. Nếu được phân loại và xử lý đúng kỹ thuật, bê tông cũ có thể trở thành cốt liệu cho nền đường, vỉa hè hay các công trình hạ tầng. Đất sạch từ đào móng, đào hầm có thể sử dụng cho san lấp mặt bằng.

Vì vậy, giá trị lớn nhất của lượng phế thải xây dựng này không nằm ở việc xử lý nó như một gánh nặng môi trường, mà ở khả năng biến nó thành một nguồn tài nguyên nội địa có giá trị kinh tế cho quá trình phát triển đô thị tiếp theo.

PV: Trong dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề xuất, đất, đá, bê tông, gạch, cát thải từ hoạt động xây dựng phải được tái sử dụng làm vật liệu xây dựng hoặc san lấp mặt bằng. Ông đánh giá thế nào về đề xuất này?

TS. KTS. Tô Kiên: Tôi đánh giá đây là một bước chuyển tư duy lập pháp cực kỳ dũng cảm và mang tính cởi trói cho doanh nghiệp - một thay đổi đã đến lúc không thể trì hoãn thêm. Đề xuất này bám rất sát tinh thần Kết luận 17 của Bộ Chính trị - dám chấp nhận rủi ro có kiểm soát và chuyển mạnh từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm".

Quy định mới này chính thức khai tử tư duy coi xà bần là rác, trả lại cho nó vị thế của một nguồn tài nguyên thứ cấp. Điểm mấu chốt là dự thảo mở ra con đường để những vật liệu này thoát khỏi chế độ quản lý chất thải một khi đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật.

Tuy nhiên, để điều luật này vận hành trơn tru trên thực tế, tôi cho rằng cần ít nhất ba điều kiện đi kèm. Thứ nhất, phải có tiêu chuẩn kỹ thuật cụ thể cho từng loại vật liệu tái chế.

Thứ hai, phải có cơ chế kiểm định độc lập đối với đất, bùn đào móng trước khi đưa vào san lấp để tránh nguy cơ lợi dụng chính sách.

Thứ ba - và đây là điều kiện sống còn - phải điều chỉnh cơ cấu chi phí để xử lý, nghiền tái chế đúng quy trình rẻ hơn hoặc ít nhất tương đương với việc đổ trộm.

Chừng nào đổ bỏ bất hợp pháp vẫn là lựa chọn kinh tế hơn đối với nhà thầu thì mọi quy định tiến bộ đều có nguy cơ bị vô hiệu hóa trong thực tế. Đồng thời, Nhà nước nên tiên phong quy định tỷ lệ sử dụng vật liệu tái chế trong một số dự án đầu tư công để tạo thị trường đầu ra ổn định cho ngành công nghiệp tái sinh.

PV: Dự thảo Luật cũng bổ sung quy định về quản lý vật liệu, sản phẩm được sản xuất từ chất thải sau xử lý, tái chế hoặc tái sử dụng. Ông có đóng góp gì với nội dung này?

TS. KTS. Tô Kiên: Việc bổ sung Điều 72a - một điều khoản hoàn toàn mới về quản lý sản phẩm tái chế từ chất thải - theo tôi là nội dung có tầm quan trọng chiến lược nhất trong toàn bộ dự thảo nếu nhìn từ góc độ kinh tế tuần hoàn.

Đây chính là chiếc phao cứu sinh cho các doanh nghiệp ngành môi trường. Nút thắt lớn nhất khiến doanh nghiệp không mặn mà đầu tư công nghệ tái chế bấy lâu nay là vì sản phẩm làm ra bị thị trường kỳ thị và cơ quan quản lý lúng túng trong khâu nghiệm thu.

Từ kinh nghiệm thực tế, tôi có ba kiến nghị cụ thể để nâng cao hiệu quả thực thi Điều 72a. Thứ nhất là về đầu ra thị trường. Khoản 7 quy định Nhà nước ưu tiên sử dụng sản phẩm tái chế trong các dự án đầu tư công.

Tuy nhiên, "ưu tiên" cần được cụ thể hóa bằng những tỷ lệ cụ thể. Thứ hai là về tiêu chuẩn hóa. Luật cần đi kèm lộ trình bắt buộc các bộ, ngành liên quan ban hành đầy đủ hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật trong vòng một đến hai năm kể từ khi luật có hiệu lực, tránh tình trạng quy định có nhưng không thể thực hiện.

Thứ ba là thúc đẩy tháo dỡ có chọn lọc và tái chế ngay tại nguồn. Kinh nghiệm từ Nhật Bản và Singapore cho thấy vật liệu được phân loại sạch ngay từ công trường luôn có giá trị tái chế và giá trị thương mại cao hơn rất nhiều so với một khối phế thải hỗn hợp.

PV: Vâng, xin được cảm ơn ông!

ĐỂ VẬT LIỆU TÁI CHẾ THỰC SỰ ĐI VÀO CÔNG TRÌNH

Áp lực ngày càng gia tăng từ lượng chất thải xây dựng không chỉ là câu chuyện của Hà Nội, TP HCM mà còn ở nhiều đô thị lớn khác khi chúng ta đang bước vào một giai đoạn tái thiết với quy mô lớn. Trong bố cảnh đó, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường sẽ tạo hành lang pháp lý cho hoạt động tái chế chất thải xây dựng ra sao?

Các quy định mới làm sao đảm bảo hiệu quả cao trong thực tiễn? PV Ban VOV Giao thông Quốc gia đã có cuộc trao đổi cùng TS. Trịnh Thị Tú Anh - Ủy viên Ủy ban Khoa học - Công nghệ và Môi trường của Quốc hội.

PV: Bà thấy sao về đề xuất tái sử dụng chất thải rắn xây dựng làm vật liệu xây dựng và san lấp?

TS. Trịnh Thị Tú Anh: Tôi đồng tình với định hướng tăng cường tái sử dụng chất thải xây dựng, tuy nhiên, tôi lưu ý cần thận trọng với quy định được thiết kế bắt buộc tái sử dụng hay không. Về mặt nguyên tắc, đất đá, bê tông, gạch cát thải là những vật liệu có khả năng tái chế và tái sử dụng tương đối cao.

Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy, nhiều quốc gia đạt được tỷ lệ tái chế lên tới 70-80% nhờ xây dựng hệ thống đồng bộ tiêu chuẩn hạ tầng kỹ thuật xử lý và cơ chế thị trường.

Tuy nhiên, nếu Luật quy định theo hướng, mọi trường hợp đều phải tái sử dụng có thể gây khó khăn trong thực tiễn, nhiều địa phương chưa có cơ sở xử lý phù hợp, nhiều công trình nhỏ lẻ không có điều kiện phân loại tại nguồn hoặc chi phí thu gom, vận chuyển trong một số trường hợp có thể cao hơn giá trị vật liệu thu hồi.

Tôi cho rằng, trong dự thảo Luật nên có định hướng ưu tiên tái sử dụng, tái chế đối với các vật liệu có khả năng thu hồi. Thứ hai là xây dựng lộ trình để thực hiện theo giai đoạn chứ không phải tái chế ngay lập tức. Thứ ba cần quy định tỷ lệ tái sử dụng tối thiểu phù hợp với điều kiện của từng địa phương. Thứ 4 là chỉ áp dụng bắt buộc khi đã có tiêu chuẩn kỹ thuật và hạ tầng đáp ứng yêu cầu thực hiện.

PV: Với việc bổ sung quy định về quản lý vật liệu, sản phẩm được sản xuất từ chất thải sau xử lý, tái chế hoặc tái sử dụng, theo bà có ý nghĩa ra sao?

TS. Trịnh Thị Tú Anh: Đây là nội dung cần phải quy định chặt chẽ vì nó quyết định khả năng hình thành thị trường vật liệu tái chế. Thứ nhất, cần làm rõ tiêu chí để xác định khi nào chất thải xử lý được coi là sản phẩm hay vật liệu hợp pháp.

Thứ hai cần xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, tương ứng với từng nhóm vật liệu tái chế để đảm bảo chất lượng.

Thứ ba cần quy định rõ cơ chế kiểm định, chứng nhận chất lượng và truy xuất nguồn gốc đối với các vật liệu tái chế nhằm tạo niềm tin cho chủ đầu tư, nhà thầu và cơ quan quản lý.

Thứ tư, cần kết nối quy định này với chính sách mua sắm công. Nhà nước có thể đóng góp vai trò dẫn dắt thị trường thông qua việc ưu tiên hay quy định tỷ lệ sử dụng vật liệu tái chế trong các công trình mà sử dụng vốn ngân sách Nhà nước đối với các vật liệu đáp ứng yêu cầu thích hợp.

PV: Các quy định mới nếu được thông qua, theo bà sẽ giúp tránh lãng phí tài nguyên và giảm ô nhiễm môi trường như thế nào?

TS. Trịnh Thị Tú Anh: Nếu được triển khai, khai thác hiệu quả, các quy định mới trong Luật Bảo vệ môi trường sẽ đem lại hiệu quả tích cực cả mặt kinh tế và môi trường. Việc tái sử dụng đất, đá, bê tông thải sẽ góp phần giảm nhu cầu khai thác tài nguyên khoáng sản tự nhiên, giảm áp lực với các mỏ đất, mỏ đá và nguồn cát xây dựng mà đang ngày càng khan hiếm.

Về môi trường, lượng chất thải phải chôn lấp sẽ giảm đi đáng kể, từ đó giảm diện tích các bãi chứa, hạn chế ô nhiễm bụi, đất và nước; đồng thời giảm tình trạng đổ thải trái phép. Tuy nhiên, hiệu quả của chính sách sẽ phụ thuộc rất lớn vào điều kiện thực thi.

Bên cạnh việc hoàn thiện quy định của pháp luật đồng thời phải phát triển mạng lưới các cơ sở xử lý, hoàn thiện tiêu chuẩn kỹ thuật, có các biện pháp hỗ trợ thị trường tái chế và tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra. Chỉ khi những điều kiện này được đảm bảo thì mục tiêu giảm lãng phí tài nguyên và ô nhiễm môi trường mới có thể đạt được một cách bền vững.

PV: Vâng, xin cảm ơn bà về cuộc trao đổi này!

Việc sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường là cơ hội quan trọng để tháo gỡ những điểm nghẽn trong quản lý, tái chế và tái sử dụng chất thải rắn xây dựng, nhất là tại Hà Nội, TP.HCM và các đô thị lớn, nơi nhu cầu phát triển hạ tầng, chỉnh trang đô thị và cải tạo nhà ở đang làm gia tăng lượng chất thải phát sinh.

Chính sách này được kỳ vọng sẽ góp phần giảm áp lực cho các bãi thải, hạn chế khai thác tài nguyên thiên nhiên, giảm ô nhiễm bụi và phát thải khí nhà kính, đồng thời thúc đẩy hình thành ngành công nghiệp tái chế và vật liệu xanh, tạo động lực cho phát triển kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam

Bạn kỳ vọng gì vào Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường với nội dung về tái sử dụng chất thải rắn xây dựng làm vật liệu xây dựng và san lấp? Những quy định mới sẽ thúc đẩy thị trường vật liệu tái chế, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên ra sao; đồng thời phát triển kinh tế tuần hoàn trong lĩnh vực xây dựng như thế nào?

----

Mời các bạn cùng chia sẻ ý kiến, đóng góp cho Dự thảo qua hotline 02437.91.91.91, qua Fanpage VOV Giao thông hoặc có thể góp ý qua cổng thông tin của Bộ Giáo dục và Đào tạo.