Nghị định hướng dẫn Luật Thương mại điện tử: Định hình cuộc chơi kinh tế số

NHIỀU TRÁCH NHIỆM MỚI VỚI CÁC SÀN THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ

Dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều của Luật Thương mại điện tử (sau đây gọi tắt là dự thảo Nghị định hướng dẫn Luật Thương mại điện tử) do Bộ Công thương soạn thảo, gồm 9 Chương, 54 Điều: Những quy định chung; Trách nhiệm của tổ chức, cá nhân trong hoạt động thương mại điện tử; Quản lý và vận hành nền tảng thương mại điện tử; Thương mại điện tử có yếu tố nước ngoài,…

Một trong những điểm mới nổi bật là đề xuất lấy ngày 12/12 hằng năm là “Ngày Thương mại điện tử quốc gia”, với các hoạt động hưởng ứng được tổ chức thường xuyên trong cả năm, trong đó tập trung vào tháng cuối năm và 3 tháng đầu năm.

Ở nhóm quy định về dữ liệu người dùng, Điều 5 yêu cầu nền tảng phải công khai phương thức để người dùng xem, chỉnh sửa, yêu cầu xóa, hủy hoặc hạn chế xử lý dữ liệu cá nhân. Đây được xem là bước đi tăng quyền kiểm soát dữ liệu cho người tiêu dùng trong môi trường số.

Dự thảo cũng bổ sung nhiều trách nhiệm mới với các sàn thương mại điện tử. Theo Điều 17, nền tảng phải “kiểm tra, rà soát, gỡ bỏ và xử lý kịp thời” nội dung vi phạm trong vòng 24 giờ kể từ khi nhận yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền. Cùng với đó là yêu cầu cập nhật từ khóa để lọc thông tin hàng hóa, dịch vụ vi phạm trước khi hiển thị trên nền tảng. Đáng chú ý, dự thảo còn đề cập việc các nền tảng sử dụng thuật toán ưu tiên hoặc hạn chế hiển thị hàng hóa phải có cơ chế để người dùng lựa chọn hoặc sửa đổi thông tin liên quan dữ liệu của mình.

Với hoạt động livestream bán hàng, Điều 12 yêu cầu nền tảng phải có quy chế riêng, quy định cụ thể các trường hợp bị dừng phát trực tuyến, gỡ bỏ nội dung, đồng thời phải có công cụ cảnh báo đối với hàng hóa, dịch vụ có nguy cơ gây mất an toàn cho người mua.

Một nội dung đáng chú ý khác nằm ở Điều 18, yêu cầu nền tảng phải kiểm duyệt thông tin hàng hóa, dịch vụ trước khi cho phép hiển thị; xác thực người bán nước ngoài bằng hộ chiếu hoặc giấy tờ pháp lý tương đương; đồng thời công khai tên, mã số thuế, địa chỉ của người bán. Các nền tảng cũng phải lưu trữ dữ liệu hàng hóa ít nhất 1 năm và dữ liệu hợp đồng giao kết tối thiểu 3 năm.

Đối với nền tảng nước ngoài, Điều 36 đề xuất cơ chế ký quỹ tại ngân hàng ở Việt Nam. Khoản tiền này có thể được sử dụng để bồi thường thiệt hại cho người tiêu dùng, thực hiện nghĩa vụ thuế hoặc chấp hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính. Bên cạnh đó, dự thảo còn đặt nền móng xây dựng cơ sở dữ liệu thương mại điện tử quốc gia, tích hợp dữ liệu về nền tảng vi phạm, khiếu nại của người tiêu dùng, thuế và hoạt động xuất nhập khẩu qua thương mại điện tử.

Dự thảo Nghị định hướng dẫn Luật Thương mại điện tử đã được Bộ Tư pháp thẩm định và đang được Bộ Công thương chỉnh lý, hoàn thiện trước khi trình Chính phủ xem xét, ban hành.

TĂNG CƯỜNG KỶ CƯƠNG, MÔI TRƯỜNG MINH BẠCH 

Vì sao Bộ Công thương đề xuất xây dựng những quy định mới về thương mại điện tử?

Phóng viên VOVGT Quốc gia có cuộc trao đổi với ông Hoàng Ninh, Phó cục trưởng Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số, Bộ Công thương - đơn vị chủ trì soạn thảo Nghị định:

PV: Xin ông cho biết về sự cần thiết ban hành Nghị định quy định chi tiết một số điều của Luật Thương mại điện tử?

Ông Hoàng Ninh: Việc ban hành Nghị định là cần thiết nhằm cụ thể hóa Luật Thương mại điện tử, bảo đảm triển khai thống nhất, đồng bộ và khả thi trong thực tiễn.

Thời gian qua, các quy định hiện hành, đặc biệt là Nghị định 52/2013 và các văn bản sửa đổi, dù đã góp phần thúc đẩy thị trường phát triển, nhưng trước sự phát triển rất nhanh của thương mại điện tử, những quy định này đã bộc lộ hạn chế và chưa theo kịp thực tiễn.

Hiện nay đã xuất hiện nhiều mô hình mới như nền tảng số lớn, mạng xã hội hoạt động thương mại điện tử, livestream bán hàng, tiếp thị liên kết hoặc thương mại điện tử xuyên biên giới, trong khi quy định pháp luật chưa xác định đầy đủ trách nhiệm của các chủ thể liên quan.

Bên cạnh đó, các vấn đề về xác thực người bán, minh bạch thông tin, xử lý khiếu nại, phối hợp xử lý vi phạm cũng như kết nối khai thác dữ liệu phục vụ quản lý nhà nước vẫn còn thiếu và chưa thống nhất.

Vì vậy, Nghị định được xây dựng nhằm khắc phục các khoảng trống này, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, bảo vệ người tiêu dùng và tạo môi trường pháp lý minh bạch, ổn định cho thương mại điện tử phát triển bền vững trong thời gian tới.

PV: Ban soạn thảo kỳ vọng gì vào Nghị định nếu được ban hành?

Ông Hoàng Ninh: Điểm cốt lõi của Nghị định là chuyển từ quản lý thủ công sang quản lý dựa trên dữ liệu và nền tảng số. Chúng tôi kỳ vọng Nghị định sẽ tạo ra một khung pháp lý đầy đủ, thống nhất và khả thi để đưa Luật Thương mại điện tử vào cuộc sống.

Trước hết, Nghị định sẽ làm rõ trách nhiệm của các chủ thể trong hệ sinh thái thương mại điện tử, đặc biệt là các nền tảng trung gian, nền tảng số lớn, mạng xã hội có hoạt động thương mại điện tử cũng như các đơn vị cung cấp dịch vụ hỗ trợ: thanh toán, logistics hoặc chứng thực hợp đồng điện tử.

Thứ hai, Nghị định cũng được kỳ vọng sẽ khắc phục các khoảng trống của giai đoạn trước, nhất là về công khai thông tin, báo cáo trực tuyến, kết nối và chia sẻ dữ liệu, quản lý nền tảng nước ngoài và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong môi trường số.

Thứ ba, hình thành công cụ quản lý nhà nước hiện đại hơn thông qua hệ thống quản lý hoạt động thương mại điện tử, cơ sở dữ liệu chuyên ngành và cơ chế kết nối dữ liệu phục vụ giám sát, cảnh báo, thanh tra, kiểm tra hiệu quả hơn.

Tổng thể, Nghị định hướng tới mục tiêu vừa tăng cường kỷ cương thị trường, vừa tạo môi trường minh bạch, cạnh tranh lành mạnh, qua đó hỗ trợ doanh nghiệp thúc đẩy thương mại điện tử phát triển bền vững.

PV: Xin cảm ơn ông!

CẦN CƠ CHẾ KIỂM SOÁT RÕ RÀNG, MINH BẠCH 

Ngày Thương mại điện tử quốc gia và quy chế hoạt động livestream bán hàng là những đề xuất đáng chú ý trong dự thảo Nghị định hướng dẫn Luật Thương mại điện tử. Những quy định này sẽ tác động thế nào đến thực tiễn kinh doanh?

Phóng viên VOV Giao thông Quốc gia phỏng vấn ông Nguyễn Tấn Phong, Giám đốc Trung tâm Tư vấn Pháp luật, Hiệp hội Thương mại Điện tử Việt Nam (VECOM) về nội dung này.

PV: Ông có đánh giá thế nào về đề xuất lấy ngày 12/12 hằng năm là Ngày Thương mại điện tử quốc gia?

Ông Nguyễn Tấn Phong: Đây là một bước tiến quan trọng về mặt chính sách. Trước đây, ngày 12/12 chỉ là một ngày mà các sàn thương mại điện tử và nhãn hàng tự tổ chức chương trình khuyến mại dựa trên thông lệ thị trường. Nay được luật hóa, ngày này sẽ có một ý nghĩa rộng hơn nhiều, không chỉ là dịp để doanh nghiệp bán hàng, mà còn là dịp để Nhà nước, hiệp hội ngành và cộng đồng cùng nhìn lại, đánh giá và thúc đẩy sự phát triển lành mạnh của thương mại điện tử.

Điều quan trọng là Bộ Công Thương cần có hướng dẫn cụ thể về tiêu chí đánh giá hoạt động hưởng ứng, tránh tình trạng mỗi tỉnh, thành triển khai theo cách riêng, thiếu đồng bộ. Hiệp hội như VECOM cũng cần được tham gia vào quá trình lập kế hoạch này một cách thực chất.

PV: Theo ông, doanh nghiệp thương mại điện tử, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, sẽ được lợi gì từ quy định này?

 Ông Nguyễn Tấn Phong: Lợi ích lớn nhất là có một ngày “neo” chính thức để cả thị trường cùng vận động. Khi Nhà nước tổ chức tuyên truyền, đào tạo, người tiêu dùng hiểu biết hơn về mua sắm trực tuyến thì toàn bộ hệ sinh thái thương mại điện tử đều hưởng lợi.

Có một điểm mà tôi muốn dự thảo làm rõ hơn, đó là cơ chế đánh giá hiệu quả của Ngày Thương mại điện tử quốc gia. Hiện tại, Điều 3 mô tả các loại hoạt động, nhưng chưa có tiêu chí để đánh giá xem ngày này có thực sự tạo ra tác động tích cực hay không. Ví dụ, tỷ lệ người tiêu dùng biết kiểm tra nguồn gốc hàng hóa trước khi mua, số lượng khiếu nại giảm sau mỗi năm, hay mức độ tham gia của doanh nghiệp vừa và nhỏ… Những chỉ số như vậy mới cho thấy ngày này có ý nghĩa thực chất, chứ không chỉ là tổng giá trị đơn hàng được các sàn công bố.

 PV: Còn về quy chế hoạt động livestream bán hàng, ông nhận xét thế nào về việc dự thảo Nghị định lần đầu tiên có hẳn một điều khoản riêng?

Ông Nguyễn Tấn Phong: Đây là bước đi rất cần thiết và đúng thời điểm. Livestream bán hàng đã trở thành kênh thương mại có giá trị giao dịch hàng tỷ đồng mỗi ngày, nhưng hành lang pháp lý lại chưa theo kịp. Nhiều vụ việc như quảng cáo thổi phồng công dụng, bán hàng không rõ nguồn gốc qua livestream, hoặc người bán hùng hồn cam kết rồi “biến mất” sau khi thu tiền,… dự thảo lần này đang bắt đầu lấp khoảng trống đó.

Điều 12 là một khởi đầu tốt, nhưng chưa đủ để giải quyết toàn bộ vấn đề của thị trường livestream hiện nay. Lý do là Nghị định mới chỉ đặt yêu cầu với nền tảng, nhưng thực tế cho thấy nhiều người livestream bán hàng hoạt động độc lập trên mạng xã hội, không thông qua sàn thương mại điện tử có đăng ký.

Bên cạnh đó, chế tài xử phạt khi vi phạm các quy định về livestream cũng cần được làm rõ trong Nghị định về xử phạt vi phạm hành chính. Quy chế hay đến đâu mà không có cơ chế kiểm soát, xử lý thì khó phát huy tác dụng. Tôi kỳ vọng các quy định này sẽ tiếp tục được hoàn thiện trong quá trình lấy ý kiến trước khi ban hành chính thức.

PV: Xin cảm ơn ông!

Tác động xã hội

Những nội dung mới trong dự thảo Nghị định hướng dẫn Luật Thương mại điện tử nếu được ban hành thì sẽ có tác động xã hội như thế nào?

Phóng viên VOV Giao thông Quốc gia tiếp tục trò chuyện với ông Hoàng Tùng, Chủ tịch F&B Investment - đơn vị hoạt động trong lĩnh vực thực phẩm, đồ uống và kinh doanh trực tuyến - để làm rõ hơn vấn đề này.

PV: Ông có bổ sung hay góp ý gì cho dự thảo Nghị định hướng dẫn Luật Thương mại điện tử?

Ông Hoàng Tùng: Đầu tiên, tôi thấy tinh thần của dự thảo hiện tại có một điểm rất tốt là xây dựng một cơ chế để bảo vệ người tiêu dùng. Điểm thứ hai tôi nghĩ cũng rất tốt là có cơ chế để bảo vệ nhà bán hàng. Nhà bán hàng cũng biết được những cái gì mình có thể làm và những cái gì mình không được làm. Điều này là để bảo vệ cả ba bên, từ người mua hàng, nhà bán hàng cho đến bên nền tảng.

Tôi nghĩ mảng thương mại điện tử có một điểm là tính tiếp biến của nó rất nhanh. Trong 6 tháng tới, trong 1 năm tới, họ có thể cập nhật những tính năng mới, người tiêu dùng cũng có những hành vi tiêu dùng mới. Cho nên, những dự luật như này nên có tính mở, để chúng ta luôn có thể bổ sung những điều mới vào.

PV: Theo ông, nếu Nghị định được ban hành sẽ có những tác động xã hội như thế nào?

Ông Hoàng Tùng: Từ trước khi chúng ta có những điều “chuẩn chỉnh” về luật, thì bản chất các nền tảng thương mại điện tử đã có sự tự điều chỉnh rồi. Đến bây giờ, nhà nước có những luật liên quan việc nhà bán hàng phải đầy đủ về mặt giấy tờ pháp lý, rồi thuế… Những nhà bán hàng cũng biết được ranh giới bán hàng của chúng ta là như thế nào.

Tôi nghĩ có một điểm tích cực nữa là cũng loại bỏ những nhà bán hàng không đủ điều kiện ra khỏi thị trường, để những nhà bán hàng thực sự tốt, sản phẩm thực sự lành mạnh tồn tại trên thị trường và đưa đến cho người tiêu dùng một nền tảng kinh doanh tốt hơn. Tôi nghĩ đây là một bước đi rất tốt đối với việc kinh doanh ở trên sàn thương mại điện tử cũng như bảo vệ người tiêu dùng trong môi trường kinh doanh thương mại điện tử của Việt Nam.

PV: Xin cảm ơn ông!

Thương mại điện tử đang trở thành một trong những động lực tăng trưởng quan trọng của kinh tế số Việt Nam, với quy mô thị trường năm 2025 được Bộ Công Thương ước đạt hơn 30 tỷ USD, thuộc nhóm tăng trưởng nhanh hàng đầu khu vực. Cùng với sự bùng nổ của mua sắm trực tuyến, livestream bán hàng và giao dịch xuyên biên giới, hàng loạt bất cập như hàng giả, gian lận thương mại, thất thu thuế, tranh chấp khiếu nại kéo dài hay nguy cơ lộ lọt dữ liệu cá nhân,… cũng xuất hiện.

Thực tế này đòi hỏi khung pháp lý về thương mại điện tử, trong đó có Nghị định hướng dẫn Luật Thương mại điện tử, cần sớm hoàn thiện để tăng trách nhiệm của các chủ thể tham gia thị trường, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và tạo nền tảng cho thương mại điện tử phát triển minh bạch, bền vững hơn.

Bạn kỳ vọng gì vào dự thảo Nghị định này? Nếu Nghị định được ban hành thì sẽ có những tác động xã hội như thế nào? Mời các bạn cùng chia sẻ ý kiến, đóng góp cho dự thảo qua fanpage: “VOV Giao thông”.

----

Đừng quên đón nghe và tương tác với “Dự thảo trên tay” trên các kênh phát thanh của Ban VOV Giao thông Quốc gia, trên website: vovgiaothong.vn, hoặc trên các nền tảng podcasts dành cho di động.