Trung tâm chống tin giả, vận hành thế nào cho hiệu quả?

Trong bối cảnh tin giả có thể lan truyền nhanh, ảnh hưởng lớn đến quyền lợi cá nhân, tổ chức, thậm chí tác động đến trật tự, an toàn xã hội, yêu cầu về một cơ chế đủ năng lực giám sát, phát hiện và ứng phó sớm đang được đặt ra cấp thiết hơn bao giờ hết.

Nếu được thành lập thì trung tâm này cần được vận hành ra sao để không chỉ xử lý hậu quả, mà có thể chủ động ngăn chặn tin giả ngay từ khi mới xuất hiện?

PV VOV Giao thông Quốc gia đã có cuộc trao đổi với ông Vũ Ngọc Sơn - Trưởng Ban Nghiên cứu, tư vấn, phát triển công nghệ và Hợp tác quốc tế, Hiệp hội An ninh mạng quốc gia xung quanh đề xuất này

Bản quyền báo chí bị “đánh cắp”: Cần hành động gì để ngăn chặn?

PV: Theo thống kê của Bộ Thông tin và Truyền thông (nay là Bộ Khoa học và Công nghệ), mỗi tháng, các nền tảng xuyên biên giới phải xử lý hàng nghìn nội dung xấu độc, tin giả, tin sai sự thật tại Việt Nam.

Đáng chú ý, nhiều trường hợp thông tin chưa kiểm chứng đã lan rộng chỉ trong vài giờ, tác động trực tiếp tới dư luận, thị trường, thậm chí ảnh hưởng an ninh, trật tự xã hội.

Trong bối cảnh đó, theo ông, đề xuất thành lập Trung tâm Phòng, chống tin giả, tin sai sự thật phản ánh nhu cầu cấp thiết ra sao của thực tiễn?

Ông Vũ Ngọc Sơn: Không gian mạng hiện nay rất cần các trung tâm phòng, chống tin giả như vậy. Bởi tin giả, tin sai sự thật hiện nay không chỉ dừng lại là những tin đồn mang tính thất thiệt hay trêu đùa vui vẻ cá nhân, mà nó đã thực sự trở thành những mã độc, những sự độc hại có sức phá hoại rất lớn trên không gian mạng.

Tin giả, tin sai sự thật có thể bóp méo thông tin, định hướng dư luận mang tính tiêu cực hoặc gây hoang mang dư luận, thậm chí làm tổn hại nghiêm trọng đến quyền và lợi ích hợp pháp của các cá nhân, tổ chức, ảnh hưởng trật tự an toàn xã hội cũng như lợi ích về kinh tế. Thậm chí, có những lúc tin giả có thể ảnh hưởng cả an ninh quốc gia nếu như không kiểm soát được kịp thời.

Tôi nghĩ rằng đây sẽ là một trung tâm thực sự có giá trị cũng như rất phù hợp với tình hình thực tiễn hiện nay.

PV: Điều đáng chú ý là tin giả hiện nay lan truyền gần như theo thời gian thực, trong khi quá trình xác minh và phản hồi chính thống thường chậm hơn rất nhiều. Vì vậy, vấn đề đặt ra có lẽ không chỉ là “gỡ bỏ thông tin”, mà còn là làm sao để nhận diện sớm, cảnh báo sớm, thậm chí đủ khả năng phát hiện các chiến dịch phát tán có chủ đích ngay từ khi mới hình thành.

Theo ông, đâu sẽ là yếu tố quyết định để trung tâm này thực sự “đi trước một bước” thay vì chỉ “chạy theo sau” mạng xã hội?

Ông Vũ Ngọc Sơn: Tin giả hiện nay đang có tốc độ lan truyền theo “cấp số nhân” và tính ẩn danh rất cao của các đối tượng lan truyền trên các nền tảng xuyên biên giới. Vì vậy, cần phải có sự phối hợp, kết hợp rất chặt chẽ giữa hai yếu tố là: công nghệ hiện đại và nghiệp vụ của cơ quan nhà nước.

Về mặt công nghệ, rõ ràng trung tâm phòng, chống tin giả sẽ không thể sàng lọc thông tin bằng cách thủ công. Chúng ta không thể sử dụng người để đọc tất cả thông tin, và bắt buộc chúng ta sẽ phải đưa vào những ứng dụng công nghệ, đặc biệt là những công nghệ như trí tuệ nhân tạo hay dữ liệu lớn.

Nó sẽ giúp vẽ ra được một mạng lưới trên không gian mạng, đặc biệt là phát hiện ra những hệ thống tài khoản ảo, chatbot để có thể nhanh chóng phát hiện ra được những nguồn phát tán tin giả, tin sai sự thật.

Những hệ thống được sử dụng trí tuệ nhân tạo và được huấn luyện để có thể tự động quét, thu thập dữ liệu đa chiều trên không gian mạng, từ đó có thể nhận diện được các thông tin, phát hiện ra các bất thường, đặc biệt là những thông tin chưa có kiểm chứng, hay có những dấu hiệu của việc cố tình làm giả, cố tình tạo đột biến, hoặc cố tình lan truyền với mục đích xấu.

PV: Như ông vừa phân tích, công nghệ chắc chắn sẽ đóng vai trò rất quan trọng. Nhưng thực tế cũng cho thấy, chống tin giả không chỉ là “bài toán” công nghệ, bởi phía sau nhiều vụ việc là cơ chế phối hợp giữa nhiều bên: cơ quan quản lý, nền tảng xuyên biên giới, doanh nghiệp công nghệ và cả các đơn vị nghiệp vụ.

Có thể nói, hiệu quả thật sự của trung tâm này sẽ nằm ở khả năng điều phối và phản ứng liên ngành, để tránh tình trạng phát hiện được nhưng xử lý chậm, hoặc mỗi nơi làm một kiểu.

Ông Vũ Ngọc Sơn: Về mặt nghiệp vụ, Bộ Công an sẽ đóng vai trò “hạt nhân” trong việc kiểm soát và điều phối, chỉ huy việc phối hợp liên ngành trong những trường hợp phát hiện ra tin giả.

Cụ thể, sau khi trung tâm nghiệp vụ của Bộ Công an phát hiện ra được tin giả, ngay lập tức cần phải kết hợp với các bộ, ban, ngành, các chuyên gia, các tổ chức, đặc biệt là các nền tảng để kích hoạt các kịch bản ứng phó.

Ví dụ, phải phát đi những lệnh để ngăn chặn các tin này trên các nền tảng, cũng như sẽ phải có những cảnh báo, những khuyến cáo kịp thời cho những người dùng trên không gian mạng. Đồng thời, trung tâm sẽ phối hợp các nền tảng để tiến hành gỡ bỏ các nội dung vi phạm pháp luật, chuyển các cơ quan chức năng để xử lý nghiêm các đối tượng phát tán.

PV: Nhiều ý kiến cho rằng, cuộc chiến chống tin giả không chỉ nằm ở chuyện xóa được bao nhiêu nội dung, mà quan trọng hơn là làm sao để tin giả dần mất đi “đất sống” trên không gian mạng. Nghĩa là một trung tâm chuyên trách nếu vận hành hiệu quả thì còn có thể góp phần thay đổi thói quen tiếp nhận và kiểm chứng thông tin của người dùng mạng xã hội.

Theo ông, tác động lâu dài và quan trọng nhất của mô hình này sẽ nằm ở khía cạnh quản lý, công nghệ, hay chính là việc hình thành một “văn hóa” kiểm chứng thông tin trong cộng đồng?

Ông Vũ Ngọc Sơn: Có thể nói việc thành lập một trung tâm chuyên trách là một bước đi mang tính chiến lược và cấp bách, nó sẽ giúp chúng ta chuyển từ trạng thái “phòng thủ bị động”, tức là chỉ chạy theo giải quyết hậu quả khi tin giả đã lan rộng, sang hình thức “phòng thủ chủ động”.

Chúng ta có một đầu mối đủ sức mạnh, đủ thẩm quyền cả về mặt pháp lý và công nghệ để giám sát và phát hiện kịp thời các dòng tin xấu độc ngay từ khi nó còn manh nha.

Với cơ quan quản lý nhà nước, đây sẽ là một công cụ sắc bén để có thể giúp nâng cao năng lực quản trị quốc gia trên không gian mạng. Chúng ta có thể xây dựng được các bản đồ để hoạch định ra những người dùng nào là thông thường và đâu là những mạng lưới bot, hoặc những hệ thống chuyên được sử dụng vào việc phát tán tin giả, tin xấu độc.

Từ đó, chúng ta có thể ra được các quy định nhanh chóng, chính xác, đảm bảo tính pháp lý cao, trong đó có cả phối hợp các nền tảng xuyên biên giới.

Đối với những người dùng mạng xã hội, trung tâm này sẽ là một bộ lọc, giống như một “lá chắn” để bảo vệ người dân trước những thông tin không đáng tin cậy, những thông tin chưa được kiểm chứng, giúp người dân có thể nhanh chóng phát hiện và phân biệt đâu là thật - giả.

Quan trọng hơn là thông qua các hoạt động tuyên truyền, nhận thức của người dùng cũng sẽ được nâng cao. Từ đó, người dùng có thể chuyển từ vị thế là những “nạn nhân” thành các “mắt xích”, là một thành phần quan trọng trong “thế trận toàn dân” về phòng, chống tin giả.

Trong trường hợp người dùng phát hiện ra các tin giả hay có những tin nghi ngờ, có thể chia sẻ các thông tin này ngược lại cho trung tâm quản lý, giám sát tin giả.

PV: Xin cảm ơn ông về những phân tích và chia sẻ rất đáng chú ý xung quanh đề xuất thành lập Trung tâm Phòng, chống tin giả, tin sai sự thật - vấn đề không chỉ cơ quan quản lý Nhà nước mà hàng triệu người dùng mạng xã hội Việt Nam cũng đang quan tâm hiện nay!