Không gian phát triển mới cho giao thông và logistics Việt Nam

Trong nhiều thập kỷ qua, tiến trình phát triển của Hà Nội và các đô thị lớn của Việt Nam chủ yếu được định hình trong giới hạn của không gian mặt đất. Thành phố mở rộng hạ tầng giao thông, gia tăng mật độ xây dựng theo chiều cao và tối ưu hóa quỹ đất ngày càng khan hiếm để đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, khi Hà Nội hướng tới mục tiêu trở thành đô thị hiện đại, có sức cạnh tranh khu vực và quốc tế trong giai đoạn 2030-2045, những giới hạn vật lý của không gian truyền thống ngày càng bộc lộ rõ.

Tỷ lệ diện tích đất dành cho giao thông hiện mới đạt khoảng 13%, trong khi một siêu đô thị hiện đại cần tối thiểu 20-25%. Lượng phương tiện cá nhân tăng trưởng bình quân 4,5% mỗi năm, gây áp lực khổng lồ lên hạ tầng mặt đất và khiến thiệt hại kinh tế do ùn tắc ước tính lên tới hàng tỷ USD mỗi năm.

Trong bối cảnh đó, việc tìm kiếm những không gian phát triển mới, bổ trợ cho mặt đất và không gian ngầm, trở thành yêu cầu mang tính chiến lược cấp thiết. Bầu trời dưới 1.000 m - vốn trước đây gần như là “khoảng trống” về kinh tế - đang được nhìn nhận như một tài nguyên dồi dào chưa được khai phá. Đây chính là nền tảng của nền kinh tế không gian tầm thấp (Low-Altitude Economy - LAE).

Theo các báo cáo quốc tế, thị trường di chuyển hàng không đô thị toàn cầu có thể đạt 1.500 tỷ USD vào năm 2040. Tại Trung Quốc, kinh tế tầm thấp đã trở thành ngành chiến lược, đóng góp quan trọng vào cơ cấu GDP tại các đô thị như Thâm Quyến và Quảng Châu. Điều đó cho thấy đây không phải là xu hướng công nghệ ngắn hạn, mà là một làn sóng kinh tế mới đang hình thành trên quy mô toàn cầu.

Tại Việt Nam, chi phí logistics hiện chiếm khoảng 16,8% GDP - cao hơn đáng kể so với mức trung bình 10-11% của các nước phát triển. Đây là một trong những điểm nghẽn làm giảm năng lực cạnh tranh quốc gia.

Nếu ứng dụng UAV để xử lý chặng giao hàng cuối cùng trong môi trường đô thị nén, chi phí có thể giảm tới 30%, đồng thời nâng cao hiệu suất vận tải mà không cần mở rộng thêm hạ tầng đường bộ. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh quỹ đất hạn chế và ùn tắc gia tăng.

Đối với doanh nghiệp giao thông và logistics, kinh tế tầm thấp mở ra bước chuyển từ vận tải 2D sang logistics 3D - kết hợp mặt đất, không gian ngầm và không gian bay thấp thành một hệ thống giao thông đa lớp, thông minh và linh hoạt.

Nhưng kinh tế tầm thấp không chỉ là giao hàng bằng drone. Nó bao gồm toàn bộ hệ sinh thái dịch vụ sử dụng UAV, eVTOL, thiết bị bay thông minh, AI xử lý tại biên, dữ liệu lớn và hạ tầng viễn thông 5G/6G để tạo ra các mô hình vận hành mới trong y tế, cứu hộ, giám sát hạ tầng, nông nghiệp thông minh và du lịch.

Các mô hình dự báo kinh tế đô thị cho thấy kinh tế tầm thấp có thể đóng góp trực tiếp từ 1-1,5% vào tăng trưởng GRDP Hà Nội trong giai đoạn 2026-2030. Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả tài nguyên bầu trời, hạ tầng then chốt không chỉ nằm ở bãi đáp mà ở năng lực quản trị số hóa.

Việt Nam cần xây dựng hệ thống cấp phép bay trực tuyến, bản đồ không phận số hóa phân vùng xanh - vàng - đỏ rõ ràng, công nghệ định danh từ xa để mỗi UAV có “biển số điện tử” và có thể truy xuất trách nhiệm khi cần.

Song song là hệ thống Quản và và điều phối UAV (UTM), trung tâm điều hành tập trung và cơ chế thử nghiệm chính sách (sandbox) để hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo đảm an ninh quốc phòng.

Trong đó, doanh nghiệp nhà nước có vai trò đặc biệt quan trọng trong giai đoạn đầu: đầu tư hạ tầng 5G/6G, xây dựng nền tảng quản lý bay, triển khai các mô hình thí điểm trong y tế, giao thông và hạ tầng trọng yếu để tạo chuẩn mực vận hành. Trong khi đó, doanh nghiệp công nghệ nội địa cần làm chủ UAV, AI, dữ liệu lớn và dịch vụ giá trị gia tăng để hình thành chuỗi giá trị trong nước.

Kinh tế tầm thấp không chỉ là câu chuyện về drone, mà là câu chuyện mở rộng không gian phát triển quốc gia. Khi bầu trời dưới 1.000 m được quản lý thông minh và khai thác hiệu quả, nó sẽ trở thành một tài sản kinh tế mới - giúp giải phóng những giới hạn vật lý của đô thị, giảm chi phí logistics, nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo động lực tăng trưởng bền vững cho Việt Nam trong giai đoạn tới.