Điều gì khiến hơn 1,3 triệu thanh niên "3 không"?

Những con số này đặt ra nhiều câu hỏi: Điều gì khiến hơn 1,3 triệu thanh niên "3 không" như vậy? Giải pháp nào phù hợp cho họ?

“Các bạn ý sống quá là đầy đủ rồi, bố mẹ chu cấp cho rồi, lo lắng cho rồi nên các bạn ý nghĩ thế là đủ rồi, không cần cố gắng thêm nữa. Tự bản thân thiếu động lực, hai là quá bi quan với bản thân, bị thành công của người khác làm cho chùn bước”.

“Nhiều bạn cảm thấy bị đè nặng bởi kỳ vọng của gia đình, họ sợ thất bại nên mất động lực; nhiều bạn trẻ không biết mình là ai, không biết mình muốn gì, học gì, làm gì nên họ rơi vào buông xuôi, thả lỏng”.

“Áp lực cạnh tranh quá lớn, môi trường làm việc khốc liệt khiến nhiều bạn cảm thấy kiệt sức, mất phương hướng rồi không tìm được công việc phù hợp, học xong nhưng không tìm được việc hoặc mức lương không đủ sống”.

Đây là chia sẻ của các bạn trẻ khi quan sát về hiện trạng nhiều thanh niên không đi học và không đi làm hiện nay.

Trong khi nhiều bạn trẻ nhìn nhận nguyên nhân đến từ áp lực xã hội, thì TS. Huỳnh Thanh Điền, chuyên gia kinh tế, Giảng viên Đại học Nguyễn Tất Thành, TP.HCM cho rằng, thực trạng phần nào có nguyên do từ đặc thù gia đình, xã hội Việt Nam:

“Nhiều gia đình yêu thương con nhưng chưa đúng cách, cha mẹ bao bọc, dần dà khiến các bạn không có thói quen tự chủ, đặc biệt là thế hệ gần đây, nhiều bạn thụ động, ỷ lại khiến các bạn khó hòa nhập xã hội. Tâm lý này cũng khiến con không có lý tưởng, không có ước mơ, hoài bão nên không có mục tiêu và không có động lực phấn đấu”.

TS. Đặng Vũ Cảnh Linh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Thanh niên – Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh cho rằng, nhiều thanh niên không tham gia học tập và trì hoãn lao động bởi dù là người trẻ nhưng họ đang bị tụt hậu trong cuộc sống và không theo kịp sự phát triển của xã hội:

“Với thời đại kinh tế số cùng sự phát triển của cách mạng công nghiệp 4.0, sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo khiến nhiều người không thích nghi được, trong đó có thanh niên, họ không thể theo kịp và hội nhập được. Có nhiều thanh niên có việc làm nhưng lại trở thành đối tượng thất nghiệp. Bối cảnh xã hội khiến thanh niên khó kiếm việc làm hơn so với thế hệ trước”.

Bà Nguyễn Thu Giang, trưởng Ban điều hành Mạng lưới Hành động vì Lao động di cư (M.net) cũng bày tỏ lo lắng trước việc nhiều thanh niên dù ở độ tuổi lao động nhưng sống thờ ơ hoặc phụ thuộc vào gia đình. Bà Giang chia sẻ rằng, tình trạng này cũng tồn tại ở nhiều quốc gia trên thế giới và trong khu vực nhưng chúng ta cần xem xét những vấn đề mang tính đặc thù của nước ta để có giải pháp phù hợp:

“Đặc thù xã hội của chúng ta là giáo dục chưa toàn diện, đặc biệt trong gia đình, quan niệm xã hội khác với nhiều quốc gia khác khi coi trọng bằng cấp đại học, quan niệm sai về trường nghề ở Việt Nam; rồi quan niệm bất bình đẳng giới, quan niệm nam giới phải có công việc tốt dẫn tới những định hướng sai trong đào tạo và hướng nghiệp” 

Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) đã đưa ra nhiều cảnh báo về việc số lượng thanh niên từ 15-24 tuổi không có việc làm, không được giáo dục hoặc đào tạo là một tình trạng đáng lo ngại. TS Nguyễn Hoàng Hà, Chuyên gia luật lao động, Văn phòng ILO tại Việt Nam chỉ ra rằng, những thanh niên rơi vào hoàn cảnh này sẽ bỏ lỡ giai đoạn quan trọng trong quá trình phát triển cá nhân và có nguy cơ gặp bất lợi trên thị trường lao động trong tương lai:

“Cái này không phải chỉ mới xuất hiện gần đây, nó ảnh hưởng tiêu cực tới xã hội, tạo ra một thế hệ ba không, gia tăng gánh nặng về mặt kinh tế, nhiều em sống cô lập, tách mình ra khỏi môi trường xung quanh dẫn đến nhiều hiện tượng tâm lý nghiêm trọng. Điều này đòi hỏi vai trò của Nhà nước, của các bộ ngành để chúng ta có những hướng tiếp cận cởi mở nhằm giúp đỡ thanh niên trong độ tuổi này”.

Các chuyên gia cho rằng, giải pháp cho vấn đề này đến từ nhiều phía: động lực từ bản thân mỗi thanh niên, thay đổi quan niệm trong mỗi gia  đình, nhận thức của xã hội và những chính sách hỗ trợ để đưa thanh niên tích cực học tập, gia nhập thị trường lao động nhằm phát triển nguồn nhân lực bền vững trong tương lai.

Là lực lượng năng động và sáng tạo nhất nhưng thay vì trở thành nguồn lực lao động chính thì thanh niên đang phải đối mặt với tình trạng thiếu việc làm hoặc thiếu kiến thức, kỹ năng để tham gia vào thị trường lao động. Việc không học hành, không làm việc và không tham gia đào tạo không chỉ là một giai đoạn ngắn trong cuộc đời mỗi người mà có thể để lại nhiều hệ lụy lâu dài.

Dưới góc nhìn của VOV Giao thông, để hạn chế số lượng thanh niên "3 không" thì phải làm sao để họ không vướng trong tình thế “Cao không tới, thấp không thông”.

Nhiều chuyên gia đã khẳng định, Việt Nam không còn lợi thế về nguồn nhân lực đông đảo với số lượng lớn thanh niên trẻ mang những tiêu chí truyền thống như thông minh, siêng năng, cần cù, mà trong thời gian tới, những công việc giản đơn, thủ công, lặp đi lặp lại sẽ dần mất đi nên chỉ những lao động tham gia đào tạo, có tay nghề chất lượng, phù hợp với kỷ nguyên số mới có thể phát triển việc làm và thu nhập tốt.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu lớn đầu tiên đặt ra với chính các thanh niên. Họ cần tự trang bị đủ kiến thức và kỹ năng sống như kỹ năng xác định giá trị bản thân, kỹ năng lập kế hoạch, đặt mục tiêu cho cuộc đời để có định hướng tương lai một cách rõ ràng hơn. Điều này cũng đặt ra nhiệm vụ đối với công tác tư vấn, hướng nghiệp để những người trẻ không còn lúng túng, mơ hồ về ngành nghề trong tương lai và loay hoay trong các sự lựa chọn.

Từ phía gia đình cũng cần sớm thay đổi đổi các quan niệm truyền thống. Chúng ta đã nói nhiều đến việc học sinh sau khi học xong THPT chỉ có một con đường được bố mẹ chọn cho là thi vào đại học, dù sau khi học xong chưa chắc có được việc làm phù hợp. Vậy tại sao các gia đình không chấp nhận thay đổi để các con chuyển sang học trường dạy nghề “vừa sức” hơn.

Về mặt xã hội, chúng ta cần giải được bài toán lớn về sự thiếu liên kết giữa đào tạo với nhu cầu thực tiễn của thị trường lao động. Bởi, chương trình học thiếu sự định hướng nghề nghiệp khiến nhiều thanh niên sau khi tốt nghiệp trung học phổ thông hoặc trung học cơ sở không biết hướng đi tiếp theo. Trong khi đó, giáo dục nghề, dù là một lựa chọn hợp lý và khả thi, vẫn chưa được coi trọng đúng mức trong xã hội. Không chỉ định hướng lại tư duy nghề nghiệp từ sớm cho học sinh mà còn cần tăng cường hướng nghiệp sớm từ THCS, THPT với nội dung sát với thực tiễn; đẩy mạnh phân luồng để gia tăng tỉ lệ học nghề với những nghề mà xã hội đang có nhu cầu để các em không bị "lạc đường" trên con đường phát triển bản thân.

Các chuyên gia cũng cho rằng, cần sớm xây dựng một cơ sở dữ liệu quốc gia về số lượng thanh niên “ba không”, để các cơ quan nhà nước và địa phương có thể tiếp cận và phân loại hiệu quả các bạn trẻ này, từ đó triển khai các chương trình hỗ trợ phù hợp. Khi đã có số liệu thống kê chính xác, các đơn vị bắt đầu làm rõ nguyên nhân, phân loại đối tượng, xác định giải pháp chung và giải pháp cho từng địa phương.

Theo đó, chính sách của Nhà nước cần đặc biệt hướng đến nhóm thanh niên không đi học và không đi làm này. Các chương trình đào tạo ngắn hạn, linh hoạt và có hỗ trợ tài chính sẽ giúp thanh niên trang bị những kỹ năng thiết thực như kỹ năng nghề, kỹ năng số và kỹ năng mềm để nhanh chóng hòa nhập vào thị trường lao động; tăng cường hợp tác với doanh nghiệp nhằm tạo cơ hội thực tập, học việc hoặc tuyển dụng linh hoạt; khuyến khích khởi nghiệp xã hội và phát triển các mô hình việc làm phù hợp, có chính sách hỗ trợ tài chính cho các tổ chức và cá nhân tham gia đào tạo, tuyển dụng nhóm thanh niên này. Mặt khác, những chương trình tư vấn tâm lý, hỗ trợ tinh thần cũng cần được triển khai mạnh mẽ hơn nữa để giúp thanh niên, đặc biệt là nhóm không có định hướng, tìm lại mục tiêu sống và trở thành những công dân có trách nhiệm với xã hội.

Nước ta đang ở trong giai đoạn cuối của dân số vàng nên nhiều ý kiến cho rằng, nếu không tận dụng tốt lực lượng lao động trẻ ngày hôm nay, chúng ta sẽ phải đối mặt với một tương lai có nhiều người già hóa, nghèo đói và những gánh nặng an sinh xã hội không thể gánh vác. Do đó, giải quyết vấn đề thanh niên “ba không” không chỉ là trách nhiệm của hôm nay mà còn là nhiệm vụ quan trọng để bảo vệ tương lai của một xã hội đang ngày càng già đi.