Cần lộ trình phù hợp cho chuyển đổi đơn vị sự nghiệp công lập

Đề xuất này được kỳ vọng sẽ tạo thêm động lực nâng cao hiệu quả hoạt động, tăng tính tự chủ và đổi mới quản trị đối với các đơn vị có khả năng hoạt động theo cơ chế thị trường. Tuy nhiên, việc chuyển đổi cũng đặt ra nhiều vấn đề cần cân nhắc như quản lý tài sản công, bảo đảm chất lượng dịch vụ công, quyền lợi người lao động cũng như khả năng tiếp cận dịch vụ của người dân.

Xung quanh nội dung này, PV Ban VOV Giao thông Quốc gia có cuộc trao đổi với TS Trần Hữu Hiệp, chuyên gia kinh tế, nguyên Vụ trưởng Vụ Kinh tế, Ban Chỉ đạo Tây Nam Bộ. 

PV: Bộ Tài chính đang đề xuất cho phép chuyển đổi một số đơn vị sự nghiệp công lập thành công ty TNHH một thành viên do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ. Ông đánh giá như thế nào về sự cần thiết và mục tiêu của đề xuất này?

TS Trần Hữu Hiệp: Tôi cho rằng đây là một đề xuất có cơ sở thực tiễn trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh cải cách khu vực công và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực nhà nước. Hiện nay, nhiều đơn vị sự nghiệp công lập đã có khả năng tự chủ tài chính, hoạt động gần tương tự như doanh nghiệp nhưng vẫn chịu sự ràng buộc bởi cơ chế quản lý hành chính.

Điều này phần nào hạn chế tính chủ động, khả năng cạnh tranh cũng như việc huy động các nguồn lực để phát triển. Mục tiêu của việc chuyển đổi không đơn thuần là thay đổi tên gọi hay mô hình tổ chức, mà hướng tới ba mục tiêu lớn. Thứ nhất, nâng cao hiệu quả hoạt động và chất lượng cung cấp dịch vụ công.

Thứ hai, giảm gánh nặng cho ngân sách nhà nước. Và thứ ba, tạo động lực đổi mới quản trị theo hướng hiện đại, minh bạch, gắn với kết quả đầu ra. Tuy nhiên, cần nhìn nhận đây là vấn đề có tính hai mặt. Nếu được thực hiện đúng hướng, quá trình chuyển đổi sẽ tạo động lực phát triển rất lớn.

Ngược lại, nếu chỉ chuyển đổi mang tính hình thức, không xác định rõ những lĩnh vực Nhà nước cần tiếp tục duy trì để bảo đảm tính phục vụ và an sinh xã hội, thì có thể dẫn đến xu hướng thương mại hóa dịch vụ công, ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận dịch vụ của người dân, đặc biệt là các nhóm yếu thế.

Theo tôi, tinh thần cốt lõi của đề xuất này là chuyển đổi mô hình quản trị để nâng cao hiệu quả hoạt động, chứ không phải từ bỏ trách nhiệm cung cấp các dịch vụ công mang ý nghĩa nhân văn của Nhà nước.

PV: Theo ông, việc chuyển đổi từ mô hình đơn vị sự nghiệp công lập sang doanh nghiệp nhà nước có khả thi hay không? Những khó khăn lớn nhất có thể phát sinh trong quá trình thực hiện là gì?

TS Trần Hữu Hiệp: Về nguyên tắc, việc chuyển đổi là khả thi. Việt Nam đã có cả những kinh nghiệm thành công lẫn bài học chưa thành công trong quá trình cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước cũng như thực hiện cơ chế tự chủ đối với các đơn vị sự nghiệp công lập thời gian qua. Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất không nằm ở thủ tục hay quy trình chuyển đổi, mà ở việc xử lý các vấn đề phát sinh sau chuyển đổi.

Thứ nhất là vấn đề định giá tài sản công. Nhiều đơn vị sự nghiệp công lập hiện đang quản lý quỹ đất, cơ sở vật chất và cả những thương hiệu được xây dựng qua nhiều năm hoạt động. Đây là những tài sản vô hình có giá trị rất lớn, được hình thành từ nguồn lực nhà nước. Nếu không có cơ chế định giá minh bạch, chỉ tính đến tài sản hữu hình mà bỏ qua giá trị thương hiệu, uy tín, thị phần hay tệp khách hàng, thì nguy cơ thất thoát tài sản công là hoàn toàn có thể xảy ra.

Thứ hai là vấn đề con người. Việc chuyển từ cơ chế viên chức sang cơ chế lao động theo mô hình doanh nghiệp sẽ tác động trực tiếp đến việc làm, thu nhập cũng như tâm lý của đội ngũ cán bộ, người lao động trong các đơn vị sự nghiệp công lập.

Thứ ba là bài toán cân bằng giữa mục tiêu kinh doanh và mục tiêu phục vụ xã hội. Doanh nghiệp phải bảo đảm hiệu quả tài chính, trong khi nhiều dịch vụ công lại cần đặt lợi ích cộng đồng lên hàng đầu. Làm thế nào để hài hòa hai mục tiêu này là vấn đề cần được nghiên cứu và giải quyết thấu đáo, chứ không chỉ bằng một quyết định hành chính đơn thuần.

Theo tôi, không nên triển khai chuyển đổi một cách đồng loạt. Cần lựa chọn những đơn vị đã tự chủ ở mức cao, có thị trường dịch vụ rõ ràng và đủ điều kiện cạnh tranh để thí điểm trước. Trên cơ sở đó đánh giá kết quả, rút kinh nghiệm rồi mới xem xét khả năng nhân rộng trong thời gian tiếp theo.

PV: Nếu được áp dụng, việc chuyển đổi sẽ mang lại những tác động như thế nào đối với hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập và người dân sử dụng dịch vụ?

TS Trần Hữu Hiệp: Đối với những đơn vị được lựa chọn chuyển đổi phù hợp, tác động tích cực là khá rõ. Các đơn vị sẽ có quyền chủ động hơn trong quản trị, tuyển dụng và sử dụng nhân sự, đầu tư, liên kết kinh doanh cũng như huy động các nguồn lực phát triển. Điều này có thể góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ, tăng năng suất lao động và khả năng cạnh tranh. Đối với người dân, nếu đơn vị sau chuyển đổi được quản lý tốt thì sẽ được tiếp cận các dịch vụ có chất lượng cao hơn, chuyên nghiệp hơn và thuận tiện hơn.

Tuy nhiên, cũng cần nhận diện những tác động tiêu cực có thể phát sinh. Khi áp lực về doanh thu và lợi nhuận tăng lên, giá dịch vụ có thể tăng theo. Một số dịch vụ thiết yếu nhưng hiệu quả tài chính thấp cũng có nguy cơ bị thu hẹp hoặc giảm mức độ ưu tiên cung cấp. Do đó, nếu đề xuất chuyển đổi một số đơn vị sự nghiệp công lập thành công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ được chấp thuận, theo tôi cần đặc biệt quan tâm đến ba vấn đề.

Thứ nhất, phải xác định rõ lĩnh vực nào có thể chuyển đổi và lĩnh vực nào Nhà nước cần tiếp tục duy trì theo mô hình đơn vị sự nghiệp công lập để bảo đảm an sinh xã hội và quyền tiếp cận các dịch vụ cơ bản của người dân.

Thứ hai, cần xây dựng cơ chế giám sát chặt chẽ đối với tài sản công, vốn nhà nước và chất lượng dịch vụ sau chuyển đổi, tránh tình trạng chuyển đổi chỉ mang tính hình thức nhưng hiệu quả không được cải thiện.

Thứ ba, cần có chính sách bảo vệ người lao động và cơ chế hỗ trợ các nhóm đối tượng yếu thế, bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình cải cách.         

PV: Xin cảm ơn ông về cuộc trò chuyện này!