AI càng giỏi, tin giả càng đáng sợ

Những nguy cơ nào tiềm ẩn nếu việc sử dụng AI bị thả nổi? Cần quản lý, kiểm soát AI ra sao để không rối loạn không gian ảo lẫn ngoài đời thực? 

AI và giới hạn đạo đức

Đây là nội dung một đoạn video do ứng dụng trí tuệ nhân tạo Veo 3 tạo ra đang gây sốt mạng xã hội vì độ chân thật, với bối cảnh là những ngôi nhà, khu chợ đậm chất miền Tây, nhân vật không chỉ giống người thật ở ngoại hình mà cả biểu cảm khuôn mặt, ngữ điệu giọng nói và khớp cả khẩu hình.

Một hình ảnh khác do AI tạo ra mới đây cũng làm dậy sóng Facebook, một người đàn ông mặc quân ngũ, khóc nức nở vì vợ sinh bốn, người sáng tạo đã câu view thành công khi thông tin không có thật lại nhận được hàng chục nghìn lượt thích, chúc mừng từ cộng đồng mạng.

Dù chưa có hậu quả thực sự nhưng người dân, người dùng mạng xã hội đã bắt đầu lo ngại trước sự phát triển chóng mặt của công nghệ:

"Mai tự nhiên lên mạng có khi lại thấy mặt mình trong một video gì đấy, biết bao nhiêu người, bạn bè, gia đình đồn đoán vấn đề này kia, ảnh hưởng rất là nhiều".

"Hiện tại tôi thấy trên Facebook là đang khá nhiều hình ảnh AI. Gương mặt, biểu cảm của nhân vật trong AI càng ngày càng thật, có thể ảnh hưởng như lừa đảo chẳng hạn. Để quản lý tốt thì cần có bộ phận kiểm duyệt nội dung của các bên".

"Đấy là công nghệ tiên tiến, rất có ích cho xã hội, nhưng người đọc và người xem cần phải sàng lọc và đừng hùa theo để nhận xét. Mình phải kiểm chứng xem thế nào đã".

AI đang phát triển mạnh mẽ trên toàn thế giới và lan rộng vào hầu hết lĩnh vực, từ nội dung số đến nền tảng doanh nghiệp, giáo dục, y tế, tài chính,… Toàn cầu có hơn 350 ứng dụng AI tạo sinh, đặc biệt, các ứng dụng phổ biến như ChatGPT, DeepSeek… đã tăng lưu lượng sử dụng gấp 10 lần trong quý I/2025, phản ánh sự bùng nổ của công nghệ sáng tạo tự động.

Phân tích về những nguy cơ tiềm ẩn nếu AI bị sử dụng bừa bãi và thiếu kiểm soát, nhà báo Hoàng Đức Long, Trưởng Phòng Sản xuất thông tin đa phương tiện, Trung tâm Nội dung số và truyền thông, Thông tấn xã Việt Nam cho rằng:

"Về mặt báo chí, việc dùng AI có thể tạo ra những thông tin sai sự thật. Đặc biệt, tốc độ lan truyền của những thông tin này rất chóng mặt. Một ứng dụng AI có thể giúp một người sản xuất ra hàng trăm video mỗi ngày. Công nghệ deepfake giả mạo khuôn mặt của các chính trị gia hay người nổi tiếng cũng có thể gây ra vấn đề về mất trật tự và an toàn xã hội.

Về mặt xã hội, AI có thể làm gia tăng tội phạm và các mối đe dọa về an ninh: tạo ra hình ảnh giả để lừa đảo, cắt ghép, hay tạo ra hình ảnh xấu độc để tống tiền. Ngoài ra, AI có thể xâm nhập vào rất nhiều lĩnh vực khác nhau. Ví dụ, có những AI hướng dẫn người dùng cách tự tử. AI ứng dụng vào phần mềm tự lái xe mà không được kiểm soát chặt chẽ cũng có thể gây tai nạn".

Dưới góc nhìn pháp lý, luật sư Diệp Năng Bình, Trưởng Văn phòng Luật sư Tinh Thông Luật cho biết, dù Việt Nam đã có một số quy định liên quan như Luật An ninh mạng hay Luật Sở hữu trí tuệ, nhưng nhìn chung, hệ thống pháp luật chưa kịp điều chỉnh để bao phủ hết những tác động nhanh chóng và phức tạp của AI.

Không có quy định rõ ràng, người dân không biết đâu là hành vi hợp pháp và cơ quan nhà nước thiếu cơ sở để xử lý:

"Cần phải khẳng định rằng khung pháp lý dành cho AI không thể là những quy định chung chung. Các cơ quan chức năng cần tập trung vào việc tạo ra một bộ quy tắc và quy định toàn diện, đảm bảo sự phát triển và sử dụng công nghệ AI một cách có trách nhiệm, bảo vệ quyền riêng tư và bảo mật dữ liệu, chống lại việc tạo thông tin sai sự thật và tin giả. Ngoài ra, khung pháp lý cần có tính linh hoạt để thích ứng với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ AI và cần được cập nhật thường xuyên, lưu ý đến tính minh bạch, công bằng, bảo mật và quốc tế".

Đồng tình với sự cần thiết của hành lang pháp lý với AI, anh Võ Duy Khánh, Trưởng Phòng Giải pháp Mobile, công ty an ninh an toàn thông tin CMC Cyber Security cho rằng, Việt Nam có thể học hỏi kinh nghiệm từ một số quốc gia phát triển:

"Các nước phát triển như Mỹ, EU hay Trung Quốc đã có những bộ luật để phân loại, kiểm soát và yêu cầu sự minh bạch, cũng như gắn thẻ AI những sản phẩm được AI tạo ra. Việc này sẽ giúp kiểm soát và ngăn chặn được những tin giả mạo.

Bên cạnh việc thành lập các bộ quy tắc về AI cho quốc gia, Việt Nam cần phải thành lập những trung tâm giám sát về nội dung AI và phải phối hợp các nền tảng mạng xã hội lớn.

Hơn nữa, cần đầu tư, nghiên cứu AI nội địa để có thể kiểm soát và kết hợp các trường đại học, các viện nghiên cứu để nâng cao việc phát hiện và kiểm duyệt các nội dung AI. Thứ ba là việc tuyên truyền, giáo dục và nâng cao nhận thức của cộng đồng về việc sử dụng AI".

Khi công nghệ vượt qua ranh giới của điều có thể tin được, thì sự thật - điều vốn là nền móng cho mọi trật tự xã hội, bắt đầu lung lay.

Trí tuệ nhân tạo (AI), với khả năng tạo ra những đoạn video thật đến khó tin, không chỉ tạo ra cuộc cách mạng thị giác mà còn đặt con người trước một thách thức: làm sao để bảo vệ niềm tin trong một thế giới mà “mắt thấy” cũng chưa chắc là thật.

Đây cũng là góc nhìn của VOV Giao thông: AI thật giả lẫn lộn, quản lý không thể chậm chân

Thế giới đang bước vào một thời kỳ kỳ lạ: nơi những hình ảnh “trăm nghe không bằng một thấy” cũng có thể là cái bẫy. Chỉ vài dòng mô tả văn bản, AI có thể tạo ra những đoạn phim sinh động đến mức người xem khó phân biệt đâu là thật, đâu là sản phẩm của máy tính.

Bối cảnh, gương mặt, biểu cảm, giọng nói, thậm chí cả cái nhép miệng,… tất cả đều có thể được dựng lên một cách hoàn hảo từ… hư vô. Và vì quá hoàn hảo, nó trở nên nguy hiểm, nhất là khi “sản phẩm” ấy được đưa lên mạng xã hội thì hậu quả không chỉ nằm trong thế giới ảo. Với sự phát triển vũ bão của trí tuệ nhân tạo, viễn cảnh quan tòa phải đau đầu với bằng chứng mà nghi phạm cung cấp có thể không còn quá xa.

Vấn đề không phải là “có nên dùng AI không”, mà là phải dùng thế nào và kiểm soát ra sao. Giống như truyền thông có đạo đức báo chí, điện ảnh có kiểm duyệt nội dung, thì AI cũng cần có “luật chơi” cụ thể trước khi nó có thể khiến xã hội mất phương hướng.

Đầu tiên và cấp thiết nhất là lấp đầy khoảng trống pháp lý về trí tuệ nhân tạo. Lấy ví dụ về tiền điện tử Bitcoin, ra đời năm 2008, bùng nổ trên toàn thế giới trong thập niên 2010 và đến tận năm 2025, dự thảo khung pháp lý về tiền kỹ thuật số tại Việt Nam mới được xây dựng sau biết bao vụ việc lừa đảo và nhiều hệ lụy xã hội khác.

Tương tự, những quy định về sử dụng AI hiện nay gần như chưa có, thiếu căn cứ để xử lý nếu xảy ra vi phạm. Chính vì vậy, không thể chậm chễ, một khung pháp lý rõ ràng, đồng bộ về AI cần sớm được xây dựng và ban hành, không chỉ giúp thống nhất hành động giữa các bộ, ngành mà còn là nền tảng để người dân tuân thủ, doanh nghiệp phát triển lành mạnh và công lý được thực thi trong môi trường số. Yêu cầu này càng phải được nhấn mạnh trong các lĩnh vực liên quan danh dự cá nhân, an ninh quốc gia, thông tin công cộng và hoạt động điều tra - tố tụng.

Việt Nam có thể học hỏi kinh nghiệm từ Liên minh châu Âu trong việc xây dựng khung pháp lý phân loại AI theo mức độ rủi ro, trong đó, các công nghệ tạo nội dung giả mạo cần bị xếp vào nhóm “nguy cơ cao” và bắt buộc gắn nhãn, truy xuất nguồn gốc.

Bên cạnh đó, kinh nghiệm của Hàn Quốc cho thấy hiệu quả khi coi những video deepfake (có thể làm giả khuôn mặt) là nội dung số có điều kiện, buộc xác thực danh tính người tạo, kiểm duyệt trước khi phát hành, đồng thời bổ sung hành vi phát tán video giả mạo gây tổn hại danh dự vào Bộ luật Hình sự.

Bên cạnh khung pháp lý, cần có cơ quan quản lý chuyên biệt về trí tuệ nhân tạo trực thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ, với những chuyên gia hàng đầu về lĩnh vực này để chỉ đạo, kiểm soát thống nhất trên phạm vi cả nước.

Việt Nam cần chủ động phát triển bộ quy chuẩn nội dung AI, trong đó có những tiêu chuẩn cộng đồng cơ bản để tránh các nội dung bạo lực, đồi trụy,…; xây dựng một trung tâm kiểm nghiệm, cấp chứng chỉ cho video AI ở các lĩnh vực nhạy cảm như báo chí, giáo dục hay nội dung pháp lý. Chủ động tạo rào chắn là cách duy nhất để không bị cuốn trôi bởi làn sóng công nghệ.

Khung pháp lý cũng cần quy định rõ trách nhiệm của các nền tảng công nghệ phát triển và phân phối công cụ AI. Đây không chỉ là trách nhiệm đạo đức mà phải là nghĩa vụ pháp lý. Theo các chuyên gia, cần yêu cầu nhà phát triển AI tích hợp công cụ watermark (là một dạng văn bản, hình ảnh, logo,… được làm mờ và chèn vào các tài liệu) để gắn nhãn và nhận diện đây là sản phẩm của AI, ghi nhận lịch sử thao tác (prompt), và đảm bảo có thể truy xuất nguồn gốc nội dung AI-generated khi cần.

Cũng giống như nhiều nội dung khác trên mạng xã hội, AI phải có cơ chế kiểm duyệt và ngăn chặn từ gốc. Bộ Khoa học và Công nghệ có thể phối hợp các nền tảng như YouTube, TikTok, Facebook,… yêu cầu triển khai hệ thống phát hiện video giả mạo bằng AI, cảnh báo người dùng, thậm chí tự động gỡ bỏ video nếu phát hiện có dấu hiệu lừa đảo, vu khống hoặc xuyên tạc. Đây là việc hoàn toàn có thể làm được nếu đặt yêu cầu chính sách cùng với thỏa thuận thương mại.

Cuối cùng, giáo dục kỹ năng nhận biết nội dung AI cho cộng đồng cần được đặt thành chương trình chính thống, đặc biệt trong trường học và các nhóm đối tượng khó tiếp cận công nghệ như người cao tuổi, người dân ở vùng sâu, vùng xa. Nếu không kịp trang bị năng lực miễn dịch với thông tin giả thì hệ lụy trước mắt sẽ là lừa đảo tràn lan, xa hơn có thể là một xã hội mất niềm tin, nơi con người sẽ luôn hoài nghi vào những gì mình nhìn thấy.

AI đang giúp chúng ta học tập, làm việc mỗi ngày. Nhưng nếu thiếu tỉnh táo, thiếu “luật chơi” và buông lỏng quản lý thì con người sẽ trở thành nạn nhân của công nghệ do chính mình tạo ra. Khung pháp lý đầy đủ, rõ ràng, kiểm soát công nghệ từ gốc, tăng chế tài với người sử dụng sai mục đích là cách để bảo vệ không gian mạng không trở thành một “chợ giả” hỗn loạn, nơi niềm tin có thể bị bán rẻ chỉ bằng vài cú click chuột.