ĐỀ XUẤT MỞ RỘNG QUYỀN TỰ CHỦ ĐẠI HỌC
Dự thảo Nghị định quy định về tự chủ, cơ chế tài chính đối với giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp; chương trình trọng điểm quốc gia đào tạo tiến sĩ toàn thời gian (gọi tắt là Dự thảo nghị định về cơ chế tự chủ trong các trường đại học) do Bộ Giáo dục và Đào tạo soạn thảo, có 5 Chương, 22 Điều, gồm: Những quy định chung; Tự chủ của cơ sở giáo dục đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp; Cơ chế tài chính đối với giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp...
Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, dự thảo Nghị định mới sẽ tạo cơ sở để đổi mới căn bản cơ chế đầu tư, phân bổ ngân sách cho giáo dục theo hướng dựa trên sứ mạng, chất lượng và hiệu quả hoạt động của từng cơ sở đào tạo. Việc đặt hàng, giao nhiệm vụ sẽ ưu tiên các ngành, lĩnh vực trọng điểm, căn cứ trên kết quả đầu ra, đồng thời thúc đẩy chương trình đào tạo tiến sĩ toàn thời gian phục vụ phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Một trong những nội dung đáng chú ý của dự thảo Nghị định là quy định đầy đủ các khía cạnh tự chủ của cơ sở giáo dục, không phụ thuộc mức độ tự chủ tài chính. Các cơ sở được trao quyền tự chủ về học thuật, nghiên cứu khoa học, tổ chức bộ máy, nhân sự, hợp tác quốc tế, tài chính, tài sản và đầu tư.
Đáng chú ý, người đứng đầu cơ sở giáo dục được toàn quyền quyết định sử dụng các nguồn tài chính từ đặt hàng hoặc giao nhiệm vụ để phục vụ đào tạo, nghiên cứu khoa học và phát triển nhà trường. Các khoản chi bao gồm tiền lương, thuê chuyên gia, hoạt động chuyên môn, quản lý, dịch vụ…
Dự thảo Nghị định cũng phân loại cơ sở giáo dục theo hai nhóm “bảo đảm chi thường xuyên” và “chưa tự bảo đảm chi thường xuyên”, nhằm tạo cơ chế đầu tư phù hợp cho các ngành chiến lược, khoa học cơ bản và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.
Dự thảo Nghị định quy định về cơ chế tự chủ trong các trường đại học đã được Bộ Giáo dục và Đào tạo lấy ý kiến các Bộ, ngành, địa phương, lấy ý kiến rộng rãi nhân dân. Dự thảo Nghị định đang được Bộ Giáo dục và Đào tạo tiếp thu, chỉnh lý và hoàn thiện, trước khi gửi Bộ Tư pháp thẩm định và trình Chính phủ ban hành.
TRAO QUYỀN CHO ĐẠI HỌC ĐỂ ĐỔI MỚI VÀ PHÁT TRIỂN
Dự thảo nghị định quy định về cơ chế tự chủ trong các trường đại học đã đề xuất những cơ chế nào cho các trường đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp thực hiện cơ chế tự chủ?
Phóng viên Ban VOVGTQG đã có cuộc trao đổi với bà Nguyễn Thị Việt Nga, Ủy viên Ủy ban Văn hóa –Xã hội của Quốc hội xung quanh nội dung này:
PV: Theo bà, dự thảo nghị định lần này có những điểm mới đáng chú ý nào về cơ chế từ chủ tài chính đối với các cơ sở giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp so với quy định hành?
Bà Nguyễn Thị Việt Nga: Điểm đáng chú ý nhất của dự thảo lần này là cách tự chủ đã toàn diện hơn. Không chỉ nhìn tự chủ như câu chuyện tự lo kinh phí, mà được đặt trong một chỉnh thể, gồm có tự chủ học thuật, tự chủ chuyên môn, tự chủ về tổ chức nhân sự, hợp tác quốc tế, tài chính, tài sản, đầu tư và cả trách nhiệm giải trình. Về tài chính thì dự thảo có một số điểm mới rất đáng lưu ý. Thứ nhất là nguồn tài chính của cơ sở giáo dục được xác định rộng hơn, bao gồm cả ngân sách nhà nước giao nhiệm vụ, đặt hàng, cả nguồn thu sự nghiệp. Ngoài ra còn có vốn vay viện trợ, tài trợ và các nguồn vốn hợp pháp khác.
Thứ hai là dự thảo đã trao quyền nhiều hơn cho người đứng đầu cơ sở giáo dục trong sử dụng nguồn tài chính để thực hiện nhiệm vụ đào tạo, nghiên cứu hay thuê chuyên gia và trả lương… Đây chính là điểm rất quan trọng bởi vì nếu giao quyền tự chủ nhưng mà cơ sở giáo dục vẫn bị bó chặt bởi cơ chế chi tiêu hành chính thì rất khó nâng cao chất lượng và rất khó cho người đứng đầu.
PV: Một trong những điểm băn khoăn của xã hội là tự chủ tài chính có thể làm tạo áp lực tăng học phí. Vậy theo bà thì dự thảo nghị định đã có những cơ chế như thế nào để vừa đảm bảo nguồn lực cho các cơ sở đào tạo, nhưng vẫn duy trì cơ hội tiếp cận giáo dục cho đa số người học?
Bà Nguyễn Thị Việt Nga: Đây chính là một băn khoăn rất chính đáng, bởi vì tự chủ tài chính nếu chỉ hiểu đơn giản là nhà nước giảm chi và nhà trường phải tăng học phí, thì người học sẽ phải gánh thêm chi phí. Cho nên, điểm quan trọng là cần phải thiết kế cơ chế tự chủ nhưng không thương mại hóa giáo dục, không để người học nghèo, người học bị yếu thế sẽ bị đẩy ra ngoài cơ hội học tập. Trong dự thảo có một số cơ chế để cân bằng, ví dụ như học phí vẫn có trần do Chính phủ quy định và cơ sở giáo dục công lập được quyết định mức thu cụ thể, nhưng phải trong khung trần học phí.
Tuy nhiên, dự thảo cần nghiên cứu cơ chế hỗ trợ trực tiếp cho người học thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo và các nhóm yếu thế khác. Bởi vì tự chủ chỉ bền vững khi đi cùng công bằng giáo dục cho nên chúng ta cũng cần phải rà soát thêm để có cơ chế hỗ trợ trực tiếp cho các đối tượng đặc biệt.
PV: Đối với trường đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp khi chưa có điều kiện về nguồn thu thì cần bổ sung những giải pháp hoặc chính cách hỗ trợ như thế nào để họ có thể thực hiện tự chủ hiệu quả mà không ảnh hưởng đến chất lượng đào tạo?
Bà Nguyễn Thị Việt Nga: Trước hết chúng ta cần phân loại cơ sở giáo dục theo sứ mạng, trường trọng điểm quốc gia, trường nghiên cứu hay trường ứng dụng, trường địa phương… phải có cơ chế tài chính khác nhau. Không nên lấy khả năng sự bảo đảm thường xuyên làm thước đo duy nhất để đánh giá hiệu quả đào tạo của một trường.
Thứ hai, Nhà nước cần tiếp tục đặt hàng, giao nhiệm vụ đối với những ngành mà xã hội đang rất cần, nhưng thị trường lại không hấp dẫn.
Thứ ba, chúng ta cũng cần phải có một quỹ hoặc là một chương trình đầu tư để hỗ trợ các trường yếu thế, nâng cấp cơ sở vật chất, bồi dưỡng giảng viên, phát triển chương trình đào tạo... Nếu chúng ta chỉ giao quyền mà không tăng năng lực thì tự chủ sẽ trở thành áp lực rất lớn đối với những trường như thế này.
PV: Xin cảm ơn bà!
MỞ RỘNG TỰ CHỦ, MỞ KHÔNG GIAN PHÁT TRIỂN CHO GIÁO DỤC ĐẠI HỌC
Việc trao quyền tự chủ lớn hơn cho các cơ sở giáo dục đại học sẽ giúp các cơ sở giáo dục nâng cao chất lượng đào tạo như thế nào?
Phóng viên Ban VOVGTQG đã có cuộc trao đổi với ông Hoàng Ngọc Vinh, Nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp, Bộ Giáo dục và Đào tạo, thành viên Tổ Tư vấn của Uỷ ban Quốc gia Đổi mới Giáo dục Đào tạo, nhiệm kỳ 2016-2021 về nội dung này:
PV: Thưa ông, ông đánh giá như thế nào về sự cần thiết ban hành nghị đinh này?
Ông Hoàng Ngọc Vinh: Nghị định về tự chủ này rất cần thiết bởi vì trước đây chúng ta nói tự chủ thì nhiều nhưng tự chủ thực sự thì chưa thực hiện được. Một cơ sở giáo dục vận hành hiệu quả thì nó phải có quyền quyết định về chương trình, về học thuật, về nghiên cứu nhân sự, tổ chức bộ máy… chứ không chỉ là câu chuyện của tài chính.
Người ta phải tự chủ, người ta mới có thể sử dụng tài sản, huy động nguồn lực tốt. Rõ ràng là không thể yêu cầu đổi mới nhà trường, đổi mới sáng tạo, nâng cao chất lượng, hội nhập quốc tế, nhưng lại cứ phải chờ xin phép, thì không ổn. Điểm đáng chú ý của dự thảo lần này là tách tự chủ ra khỏi mức độ tự chủ tài chính, chuyển quản lý từ xin – cho, sang quản lý bằng chuẩn, bằng hậu kiểm, bằng kết quả đầu ra… Đấy là điểm rất cần thiết cần thiết của nghị định lần này.
PV: Với những quy định đặt ra tại dự thảo nghị định, theo ông đã đáp ứng yêu cầu cấp thiết đó hay chưa?
Ông Hoàng Ngọc Vinh: Tôi cho rằng đáp ứng chỉ là một phần quan trọng thôi. Nói là đủ chưa thì chưa đủ và còn thiếu cụ thể, mới đang là liệt kê các quyền, trong khi cơ chế thực thi quyền đó vẫn cần phải rõ hơn. Ví dụ như câu chuyện mở ngành, mở ngành thì phải làm cho nó rõ ra, điều kiện để cấp phép là gì? Cấp phép theo ngành, theo lĩnh vực, hay theo năng lực đội ngũ, theo cơ sở vật chất… và nếu không làm rõ cơ sở khoa học của được cấp phép hoạt động thì có khi nó lại trường tưởng được tự chủ mở chương trình mở ngành nhưng mà có khi lại quay lại câu chuyện xin - cho.
Thứ hai là bổ nhiệm, xưa nay vẫn bổ nhiệm Giáo sư, Phó giáo sư khi Nhà nước công nhận người ta đạt chuẩn, nhưng nhiều trường rất muốn tự xác định, định danh Giáo sư, Phó giáo sư dựa theo chuẩn quốc gia. Chỗ này nghị định nên làm rõ, đã tự chủ thì phải cho người ta tự bổ nhiệm, việc này mà đáp ứng được khung chuẩn quốc gia là ổn, còn ai thích làm giáo sư của Nhà nước thì đăng ký để Nhà nước công nhận.
PV: Theo ông, việc trao quyền tự chủ lớn hơn về tài chính được kỳ vọng sẽ giúp các cơ sở giáo dục nâng cao chất lượng đào tạo như thế nào?
Ông Hoàng Ngọc Vinh: Khi người ta đã tự chủ về mặt tài chính, sẽ được tự chủ về thuê người, tự chủ về câu chuyện mở ngành, rồi xây dựng, rồi mở rộng các đối tác, rồi những câu chuyện liên quan đến trả lương, không có tự dù tài chính thì anh không làm được gì cả. Anh cái gì cũng phải xin phép làm trong ngân quỹ bó hẹp của anh, vì vậy những vấn đề học bổng, về đãi ngộ, thấy tự chủ tài chính là tự chủ rất quan trọng và sẽ kéo theo những các tự chủ khác. Nó là điều kiện để cho các tự chủ khác có thể thực hiện được.
Dự thảo khi được ban hành và được sửa chữa một số hạn chế, thì nó sẽ thúc đẩy, giúp cho giáo dục đại học mở ra giai đoạn tự chủ, tự chủ thực sự. Nói chung nó có hai mặt, một mặt nó vừa cởi trói, mở ra không gian để phát triển đại học đổi mới sáng tạo, nhưng đồng thời nó cũng có rủi ro cho quản lý. Vì vậy phải ràng buộc thật chặt chẽ và tinh thần chung là nghị định làm sao tháo bỏ các thủ tục hành chính không cần thiết và nên chuyển sang hậu kiềm và sai thì xử lý nghiêm nh, đến nơi đến chốn.
PV: Xin cảm ơn ông!
Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, Luật Giáo dục đại học 2025 chính thức mở rộng quyền tự chủ cho các trường từ năm 2026. Tuy nhiên, để quyền này trở thành động lực phát triển, bài toán đặt ra không chỉ là “trao quyền” mà còn là năng lực thực thi và hoàn thiện thể chế đi kèm. Đồng thời cần có chính sách đột phá, khai thông điểm nghẽn lớn về quyền tự chủ của cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp, nhất là người đứng đầu các cơ sở giáo dục này.
Bởi vậy, Nghị định quy định quy định về cơ chế tự chủ trong các trường đại học, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã đề xuất nhiều cơ chế tự chủ, cho phép các trường đại học, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp phát huy tối đa quyền tự chủ của mình trong việc nâng cao chất lượng đào tạo.
Bạn kỳ vọng gì vào những đề xuất này? Nếu được ban hành, các quy định mới sẽ có những tác động xã hội như thế nào?
-----
Mời các bạn cùng chia sẻ ý kiến, đóng góp cho Dự thảo qua hotline 02437.91.91.91, qua fanpage của Ban VOVGTQG, hoặc có thể góp ý trực tiếp trên Cổng thông tin điện tử của Bộ Giáo dục và Đào tạo.