Từ việc thu hẹp không gian đường phố đến áp dụng các công cụ kinh tế nhằm hạn chế phương tiện gây ô nhiễm, các chính sách này không chỉ hướng tới môi trường mà còn tác động trực tiếp đến đời sống người dân, đặt ra bài toán cân bằng giữa phát triển bền vững và nhu cầu di chuyển trong đô thị.
Siết chặt phương tiện cá nhân, giao thông đô thị đổi chiều
Tại thành phố Lyon của Pháp, việc di chuyển bằng ô tô đang dần trở thành trải nghiệm không mấy dễ chịu. Quãng đường chỉ 7 km có thể mất tới 45 phút, trong khi các làn đường ngày càng bị thu hẹp, giao thông trở nên vô cùng khó khăn.
Với nhiều người phải lái xe mỗi ngày, cảm giác không chỉ bất tiện, mà còn là áp lực thường trực trên mỗi hành trình:
“Đó thực sự là cơn ác mộng nếu ngày nào cũng phải lái xe. Vì vậy chúng tôi cố tránh đi vào khu trung tâm”.
“Họ không chỉ hạn chế ô tô, mà còn không muốn chúng xuất hiện nữa.”
Nhưng những thay đổi đó không phải ngẫu nhiên. Đằng sau sự “khó đi” của ô tô là một chiến lược có chủ đích, giảm phát thải, tái phân bổ không gian giao thông và hướng tới mô hình đô thị bền vững hơn.
Trong vài năm gần đây, chính quyền Lyon triển khai hàng loạt biện pháp nhằm giảm sự hiện diện của ô tô, đặc biệt tại khu vực trung tâm. Trọng tâm của chiến lược này là mở rộng mạng lưới đường dành cho xe đạp, đồng thời thu hẹp không gian cho xe hơi. Hệ quả là bức tranh giao thông thay đổi rõ rệt. Những con đường vốn quen với dòng xe đông đúc giờ nhường chỗ cho xe đạp và xe buýt. Một số tuyến đường bị thu hẹp, chỗ đỗ xe dần biến mất, khiến việc lái xe trở nên kém thuận tiện hơn trước.
Không chỉ dừng ở việc “cắt giảm không gian”, Lyon còn tác động trực tiếp đến hành vi của người tham gia giao thông. Trên hai trục đường chính dẫn vào thành phố, các làn đường dành riêng cho xe đi chung được thiết lập. Điểm đáng chú ý là việc giám sát được thực hiện bằng camera nhiệt, mỗi xe phải có ít nhất hai người, nếu không sẽ bị phạt tới 135 euro.
Ông Felix Wilmet, Kỹ sư phần mềm, từ cơ quan quản lý đô thị Lyon cho biết:
“Các biện pháp này mang lại hiệu quả rõ rệt. Trước đây, tỷ lệ vi phạm, tức người lái xe đi một mình, từng lên tới 80%. Hiện nay, con số này giảm xuống còn khoảng 20–30%.”
Không chỉ giảm vi phạm, số lượng ô tô lưu thông cũng giảm theo, giúp một số tuyến đường trở nên thông thoáng hơn. Theo thống kê, tổng lượng xe trong toàn thành phố giảm khoảng 7% kể từ năm 2019.
Ở khu vực trung tâm, sự thay đổi còn rõ nét hơn. Một cây cầu từng ghi nhận hơn 11.000 lượt xe mỗi ngày vào năm 2023, thì chỉ một năm sau con số này giảm xuống còn hơn 6.000. Không gian dành cho ô tô bị thu hẹp, trong khi làn xe đạp được mở rộng đáng kể. Lyon cũng đang tiến xa hơn trong lộ trình này. Khoảng 15 tuyến phố dự kiến chuyển thành phố đi bộ, và tại một số khu vực, chỉ những phương tiện phục vụ nhu cầu thiết yếu như cư dân địa phương, xe giao hàng hoặc thợ sửa chữa mới được phép lưu thông. Mục tiêu là loại bỏ các dòng xe “đi xuyên qua” thành phố, những phương tiện không thực sự đóng góp cho hoạt động của khu vực.
Khi thành phố xanh tạo áp lực lên người dân và doanh nghiệp
Các chính sách hạn chế ô tô buộc người dân Lyon phải điều chỉnh cách di chuyển. Với những người sống ở ngoại ô, việc vào trung tâm thành phố trở nên khó khăn hơn. Một cư dân thành phố chia sẻ:
“Tất cả các tuyến đường đều ùn tắc nghiêm trọng. Tôi đi từ phía nam vào trung tâm và lúc nào cũng rất đông xe. Có khi mất cả tiếng chỉ để đi 20 km.”
Để thích nghi, nhiều người lựa chọn gửi xe tại các bãi đỗ ngoại vi rồi chuyển sang tàu điện ngầm hoặc xe buýt. Tuy nhiên, các bãi đỗ này thường xuyên kín chỗ và chỉ dành cho người có vé phương tiện công cộng hợp lệ, khiến không phải ai cũng dễ dàng tiếp cận.
Song song với đó, thành phố cũng tìm kiếm các giải pháp thay thế cho vận tải truyền thống. Tại một cảng phía nam Lyon, hàng hóa được vận chuyển bằng đường thủy vào trung tâm. Đây được xem là một hướng đi phù hợp trong bối cảnh việc giao hàng bằng xe tải ngày càng khó khăn.
Ông Thomas Castan, Giám đốc phụ trách giải pháp logistics đô thị Lyon thông tin: “Một chiếc thuyền có thể chở tới 122 tấn hàng, tương đương 150 xe tải được loại bỏ khỏi đường phố mỗi ngày.”
Từ bến cảng, hàng hóa tiếp tục được giao bằng xe đạp tới các cửa hàng, quán cà phê. Đây được xem là hướng đi phù hợp trong bối cảnh việc giao hàng bằng xe tải ngày càng khó khăn.
Không thể phủ nhận, các biện pháp của Lyon mang lại hiệu quả thực chất với môi trường, khi nồng độ khí nitơ oxit giảm tới 23%, một con số rất đáng kể.
Tuy nhiên, mặt trái của chính sách cũng dần lộ rõ. Một bộ phận người dân cho rằng họ bị đặt vào thế khó, đó là cần sử dụng ô tô cho các nhu cầu thiết yếu, nhưng lại không đủ khả năng hoặc không muốn chuyển sang xe mới đạt tiêu chuẩn môi trường. Việc giảm làn đường và hạn chế tiếp cận khiến họ cảm thấy bị “đẩy ra ngoài” không gian đô thị. Các doanh nghiệp tại trung tâm thành phố cũng bày tỏ lo ngại. Theo phản ánh, lượng khách giảm từ 20 đến 30%, do việc tiếp cận bằng ô tô trở nên khó khăn hơn. Không phải khách hàng nào cũng sẵn sàng chuyển sang xe buýt, tàu điện hay xe đạp.
Theo các chuyên gia, thực tế tại Lyon cho thấy, việc giảm ô tô có thể mang lại lợi ích rõ rệt về môi trường, nhưng đồng thời cũng tạo ra xáo trộn không nhỏ trong đời sống kinh tế, xã hội. Và có lẽ, thách thức lớn nhất không chỉ nằm ở việc thiết kế chính sách, mà còn ở chỗ làm sao để những thay đổi đó trở nên chấp nhận được đối với chính cư dân đang sống trong thành phố.
Những gì đang diễn ra tại Lyon cũng gợi mở nhiều vấn đề đáng chú ý với các đô thị lớn ở Việt Nam, đặc biệt là Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh. Tình trạng ùn tắc kéo dài, sự phụ thuộc lớn vào phương tiện cá nhân và áp lực ô nhiễm không khí là những thách thức quen thuộc.
Tại Hà Nội, Hội đồng Nhân dân Thành phố hiện chưa thông qua đề án vùng phát thải thấp trong Vành đai 1 do chưa hoàn thiện. Phó chủ tịch Thường trực Hội đồng Nhân dân Trần Thế Cương cho biết dự thảo tờ trình và nghị quyết chưa đủ điều kiện để xem xét. Tuy nhiên thành phố khẳng định lộ trình kiểm soát phương tiện dùng nhiên liệu hóa thạch ở khu vực vẫn giữ nguyên và có thể xem xét thông qua đề án tại kỳ họp gần nhất, trước mốc triển khai dự kiến từ ngày 1/7.
Theo đề án UBND thành phố trình trước đó, xe máy xăng kinh doanh vận tải sẽ bị cấm trong vùng phát thải thấp. Xe máy xăng không kinh doanh bị hạn chế đồng thời siết điều kiện khí thải với ôtô tải xe khách, xe buýt quanh phố cổ và hồ Hoàn Kiếm cùng các tuyến lân cận.
Bài học từ Lyon cho thấy, những chính sách giảm xe cá nhân có thể mang lại hiệu quả rõ rệt về môi trường, nhưng đồng thời cũng đặt ra không ít thách thức cho người dân và doanh nghiệp trong giai đoạn đầu. Vì vậy, mục tiêu cuối cùng không chỉ là cải thiện chất lượng không khí, mà còn phải đảm bảo cân bằng giữa yêu cầu bảo vệ môi trường và thuận tiện trong sinh hoạt hằng ngày của người dân.
Để triển khai hiệu quả, cần có sự đồng bộ giữa quy hoạch đô thị với phát triển hệ thống vận tải công cộng. Bên cạnh đó, có lộ trình hợp lý, giải pháp hỗ trợ đi kèm và truyền thông nh bạch để cân bằng giữa mục tiêu phát triển bền vững và nhu cầu đi lại thực tế.