Thủy đài trăm tuổi - Ngọn tháp giữ ký ức nước giữa lòng Sài Gòn

Trải qua những biến động lịch sử, công trình không chỉ mang giá trị kiến trúc mà còn lưu giữ ký ức về một giai đoạn đặt nền móng cho hệ thống cấp nước của TP.HCM. 

Tháng 4 trở lại Dinh Độc Lập, nghe ký ức đi qua

Nép mình gần Hồ Con Rùa, trong khuôn viên của Tổng Công ty Cấp nước Sài Gòn (Sawaco), phường Xuân Hoà, TP.HCM, có một Thủy đài (tháp nước) cổ hơn 140 năm tuổi vẫn lặng lẽ tồn tại giữa nhịp sống hiện đại của Sài Gòn - TP.HCM. Thủy đài được người Pháp xây dựng từ năm 1886, là một trong những công trình thuộc hệ thống cung cấp nước sinh hoạt cho người dân Sài Gòn - Gia Định - Chợ Lớn vào những năm cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX.

Công trình được thiết kế hình oval, cao khoảng 25m, gồm một trệt và hai tầng. Phần mái sử dụng tôn lợp và trên đỉnh có 2 ống khói đặc trưng. Tầng trên cùng là hai bể nước khổng lồ hình tròn, làm bằng thép không gỉ với sức chứa 1.000 -1.500 m3. Phần thân thủy đài được sơn màu vàng nổi bật, bao quanh là lớp tường dày từ 1,6 - 2m đóng vai trò chịu lực cho toàn bộ công trình. Nền móng được xây bằng nhiều lớp đá hoa cương chắc chắn.

Công trình gây ấn tượng với hệ thống cửa chính cao hơn 2m, cửa sổ cùng khoảng 20 lỗ thông gió được chạm khắc hoa văn tinh xảo, trong đó 5 lỗ thông gió được lắp quạt để tăng cường luồng không khí. Tầng trệt là nơi đặt hệ thống máy bơm, đường ống dẫn nước và thiết bị đo mực nước, van vận hành… tất cả các kết cấu ngầm sau hơn 140 năm hiện vẫn được bảo tồn nguyên vẹn cho đến ngày nay.

Theo tư liệu của Tổng công ty Cấp nước Sài Gòn (Sawaco) và lời kể của các nhà nghiên cứu văn hóa - lịch sử, thời Pháp thuộc, 2 thành phố Sài Gòn, Chợ Lớn chưa có nhà máy nước. Để giải quyết vấn đề nước cho thành phố, năm 1880, Pháp đưa vào hoạt động một hệ thống khai thác nước ngầm có tên là Thévenet. Trong các năm tiếp theo chính quyền Pháp xây dựng 1 loạt captage (cụm giếng cạn) để cung cấp nước cho Sài Gòn - Chợ Lớn. Người Pháp cho xây dựng những thủy đài - bồn chứa đặt trên cao nhằm dự trữ nước, phục vụ cho nhu cầu cao điểm.

Thời kỳ thủy đài, hệ thống cấp nước chủ yếu dựa vào nguồn nước từ các giếng cạn, được vận chuyển lên các bể chứa bằng máy bơm cơ học. Vào mùa mưa nước từ các giếng cạn sẽ chảy về giếng trung tâm, mùa khô phải dùng máy để bơm. Từ giếng trung tâm, nước được xử lý, khử trùng rồi bơm lên bể chứa của Thủy đài phân phối đến người dân qua hệ thống ống dẫn.

Nói về vai trò của Thủy đài đối với ngành cấp nước đô thị thuở sơ khai, Ông Nguyễn Văn Đắng – Phó Tổng Giám đốc Tổng công ty Cấp nước Sài Gòn (Sawaco) cho biết:

“Vào cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, Thủy đài giữ vai trò trung tâm trong hệ thống cấp nước của Sài Gòn. Không chỉ là công trình kỹ thuật đơn thuần, Thủy đài còn là biểu tượng cho sự khởi đầu của ngành cấp nước thành phố. Từ hơn một thế kỷ trước, công trình này đã thể hiện tư duy quy hoạch đô thị, bảo đảm nước sạch cho người dân Sài Gòn - Gia Định - Chợ Lớn.

Nước từ các giếng cạn được dẫn về giếng trung tâm để xử lý, sau đó bơm lên bể chứa của Thủy đài nhằm tạo áp lực phân phối nước đến các khu dân cư. Trong bối cảnh đô thị đang phát triển nhanh, đây là bước tiến rất quan trọng về hạ tầng kỹ thuật và vệ sinh đô thị, góp phần nâng cao chất lượng sống và phòng chống dịch bệnh cho người dân thời bấy giờ.”

Chia sẻ về giá trị lịch sử - văn hóa của Thủy đài cổ trong tiến trình hình thành đô thị Sài Gòn - TPHCM, Bà Lê Tú Cẩm - chủ tịch Hội Di sản văn hóa TP.HCM nhấn mạnh: Thủy đài là “chứng nhân” cho một giai đoạn lịch sử của vùng đất Sài Gòn - TP.HCM. Thủy đài xuất hiện với sứ mệnh lưu chứa dòng nước mát lành phục vụ người dân và đánh dấu bước chuyển mình sang đô thị công nghiệp của Sài Gòn – TP.HCM:

“Từ những năm Pháp xâm lược, xây dựng đầu não tại đây thì những chiến tích còn lại, trong đó có Thủy Đài. Bây giờ, nó không còn có giá trị về mặt phục vụ trực tiếp cho đời sống nhưng nó là dấu ấn để đánh dấu Sài Gòn đã bắt đầu trở thành một thành phố, một đô thị từ những năm xa xưa đó. Bởi vì là ngày xưa ở nông thôn thì làm gì có thủy đài, làm gì có cấp nước, nhà máy điện, có nguồn điện…?

Một xã hội vẫn còn là một xã hội nông nghiệp làm gì cần có hệ thống cấp nước làm gì cần có hệ thống điện lực. Cho nên là điện và nước bắt đầu có mặt, thủy đài đánh dấu sự ra đời của đô thị, một xã hội theo hướng công nghiệp”.

Từ những ngày đầu hình thành đô thị Sài Thành, Thủy đài hoạt động như một trung tâm điều tiết và phân phối nước quan trọng cho khu vực nội đô. Thủy đài hoạt động mạnh mẽ cho đến khoảng năm 1930 – 1940, khi dân số tăng nhanh và công nghệ cấp nước phát triển hơn, công trình không còn đáp ứng được nhu cầu. Vai trò của Thủy đài cũng dần thay đổi, được sử dụng làm hệ thống cấp nước dự phòng. 

Sau một thời gian dài thực hiện “sứ mệnh” của mình, tháp nước ngừng hoạt động từ năm 1965 đến nay. Trải qua hơn 1 thế kỷ, công trình Thủy đài cổ vẫn được bảo tồn như dấu tích hiếm hoi của hạ tầng đô thị Sài Gòn xưa và được công nhận là di tích lịch sử - văn hóa, kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố vào năm 2014.

Hiện nay, Thủy đài cổ vẫn giữ nguyên trạng kiến trúc độc đáo ban đầu. Từ năm 2018, tầng trệt của công trình được Tổng công ty Cấp nước Sài Gòn (Sawaco) cải tạo thành phòng truyền thống. Bên trong là không gian trưng bày của ngành cấp nước TP.HCM, giới thiệu hơn 200 hiện vật như đồng hồ nước, van, khóa góc cùng nhiều loại ống dẫn có niên đại từ giai đoạn 1950 – 1960 và tư liệu về lịch sử ngành nước thành phố nhằm tái hiện hành trình phát triển của hệ thống cấp nước qua nhiều giai đoạn lịch sử. 

Chia sẻ về công tác bảo tồn và phát huy giá trị của công trình Thủy đài cổ, Ông Nguyễn Văn Đắng - Phó Tổng Giám đốc Tổng công ty Cấp nước Sài Gòn (Sawaco) cho biết: 

“Bên cạnh giá trị lịch sử, việc bảo tồn Thủy đài còn gắn với định hướng phát triển bền vững của ngành cấp nước thành phố. Trong tương lai hướng đến phát triển Di tích Thủy đài thành điểm tham quan, giáo dục truyền thống gắn với văn hóa doanh nghiệp ngành cấp nước cho người dân Thành phố.

SAWACO mong muốn lan tỏa ý thức bảo vệ nguồn nước, sử dụng nước tiết kiệm và hiểu hơn về hành trình hơn 150 năm hình thành ngành cấp nước Sài Gòn - TP.HCM. Việc gìn giữ Thủy đài hôm nay không chỉ là bảo tồn một công trình kiến trúc cổ, mà còn là giữ gìn ký ức đô thị và khẳng định vai trò của ngành cấp nước trong sự phát triển hiện đại của thành phố”.

Từng là “trái tim” của hệ thống cấp nước đầu tiên, cung cấp nguồn nước cho cả Sài Gòn xưa nay công trình nay không còn vận hành nhưng hơn một thế kỷ trôi qua, Thủy đài vẫn lưu giữ một phần hồn đô thị qua từng lớp kiến trúc và dấu vết thời gian, là biểu tượng của ký ức văn hóa giữa trung tâm thành phố

“Hơn một thế kỷ qua, thủy đài đã gắn với giai đoạn đầu hình thành đô thị hiện đại, khi mà người dân lần đầu tiếp cận hệ thống cấp nước tập trung. Một dấu mốc rất là quan trọng đối với đời sống và văn minh đô thị thời bấy giờ. Qua cái nhiều thế hệ thì cái hình ảnh thủy đài không chỉ hiện diện như một cái công trình kỹ thuật mà nó còn như một cái chứng nhận lặng lẽ của cái sự phát triển của thành phố.

Các công trình đã đi cùng với những cái thay đổi của Sài Gòn, Gia Định, Thành phố Hồ Chí Minh từ cuối thế kỷ 19 đến ngày hôm nay. Bên cạnh đó thì kiến trúc cổ mang cái dấu ấn châu Âu cùng với cái vị trí tồn tại giữa lòng cái đô thị hiện đại là khiến cho Thủy đài trở thành biểu tượng gắn kết giữa giữa quá khứ - hiện tại và tương lai”.

 Trăm giọng nói tìm về một bến neo

Sài Gòn không dùng giọng nói để phân biệt người bản xứ hay dân nhập cư, mà dùng tình người để xóa nhòa mọi ranh giới vùng miền. Thành phố này sòng phẳng và bao dung đến lạ kỳ: nó "vay" sức lao động và âm sắc trăm miền để làm giàu cho bản sắc riêng, rồi trả lại cho những cuộc đời tha hương một bến neo đậu bình yên, nơi mọi thổ âm xa xứ đều được chở che như người một nhà.

Có những ngày, thành phố bảng lảng trong cơn mưa chiều bất chợt, người ta thường co mình lại dưới những mái hiên, lặng yên ngắm nhìn dòng người hối hả ngược xuôi. Giữa lạt dài âm thanh của tiếng còi xe, tiếng mưa bong bóng dội xuống mặt đường, nếu lắng lòng lại, bạn sẽ nghe thấy một bản đại hòa tấu vô cùng kỳ diệu của lòng trắc ẩn và bao dung.

Đó là tiếng gọi nhau hối hả bằng chất giọng Bắc trầm ấm, tiếng cười giòn tan mang theo cái nắng rát của dải đất miền Trung, và tiếng rao đêm ngọt lịm như phù sa của người con Cửu Long. Họ đến từ trăm ngả, mang theo những hành lý trĩu nặng âu lo và cả những thổ âm khác biệt. Nhưng kỳ lạ thay, mảnh đất này chưa bao giờ dò xét và từ chối một ai. Sài Gòn cứ thế, lặng lẽ mở lòng làm một bến neo bình yên, dang rộng vòng tay chở che cho những cuộc đời tha hương, trao cho họ một mái nhà, một sự nghiệp và gieo vào lòng họ một niềm tin mãnh liệt về tương lai.

Nhiều người trẻ khi mới chân ướt chân ráo đặt chân đến ga tàu, bến xe, lòng không khỏi khấp khởi lo âu rằng liệu cái giọng nói quê xứ của mình có lạc lõng giữa chốn phồn hoa đô hội? Nhưng Sài Gòn xoa dịu nỗi sợ ấy bằng một sự điềm nhiên đến lạ kỳ. Cái giọng gốc của đất Gia Định - Bến Nghé xưa - thứ ngữ âm thanh thoát, dứt khoát và phóng khoáng, không đứng ở vị thế của một chủ nhà thượng đẳng để phán xét hay bắt lỗi, không ép một ai phải uốn lưỡi đổi giọng để đổi lấy sự công nhận.

Ngược lại, giọng Sài Gòn gốc đóng vai trò như một chiếc dung môi ngập tràn tình nghĩa. Nó dịu dàng ôm lấy nét mộc mạc của miền Trung, nâng niu sự rõ ràng của miền Bắc, và hòa quyện với cái chân chất của miền Tây... Sự bao dung ấy khiến một người vừa đặt chân đến đây dẫu còn lạ lẫm đường đi lối về, nhưng chỉ cần nghe một tiếng "dạ" ngọt ngào từ cô bán nước bên đường, hay một câu "đi thong thả nghen con" của chú xe ôm, là đã thấy lòng mình ấm lại. Tiếng "dạ" ấy chính là viên gạch đầu tiên dựng nên một mái nhà tinh thần, che chở cho những tâm hồn xa quê khỏi sự ngột ngạt, lạnh lùng của bê tông thị thành.

Sau năm năm, mười năm lăn lộn với nắng gió phương Nam, những người tha hương chợt nhận ra trong thói quen ngôn ngữ của mình tự bao giờ đã mọc ra những tiếng "nè", "nghen", "đó" đầy mời gọi thân tình. Người miền Bắc bắt đầu quen miệng dùng chữ "hổng", người miền Trung biết cười xòa nói "thôi xí xóa nghen" sau một va quẹt nhẹ trên đường. Họ không mất đi giọng gốc của quê hương mà có thêm một "lớp áo" ngôn từ mới – thứ ngôn từ được nhuộm bằng tình người Sài Gòn.

Sự đồng hóa này không đến từ sách vở, mà từ những bình trà đá miễn phí đặt đầu hẻm vào những ngày nắng đổ lửa, đến từ hộp cơm tấm nghĩa tình của những ngày thắt ngặt… Người ta yêu cái giọng nói này vì họ yêu cách con người ở đây đối xử với nhau. Thành phố không có một quy chuẩn nào bắt buộc, nhưng chính lối sống xởi lởi, bao dung của con người nơi đây đã khiến người nhập cư tự nguyện gắn bó và yêu thương mảnh đất này như ruột thịt.

Thành phố chấp nhận mọi giọng nói, trân trọng mọi ngữ điệu và biến tất cả thành những nốt nhạc không thể thiếu trong bức tranh đời sống thị thành. Nó dang tay đón nhận những con thuyền viễn xứ rách nát, mệt mỏi sau những hải trình dông bão của cuộc đời, dịu dàng ôm lấy chúng và bảo: "Về đây neo đậu, có tôi che chở rồi".

Rồi đến một ngày, những người rời quê lập nghiệp nhận ra Sài Gòn đã trở thành quê hương từ lúc nào không rõ. Đó là khi tiếng "dạ", tiếng "nghen" rơi vào câu nói tự nhiên như hơi thở. Trăm giọng nói đổ về đây, sau cùng đều được mài nhẵn những nhọc nhằn để chung một tần số của tình người. Giữa lòng Sài Gòn, đêm về, tiếng rao muộn của một người miền xa cất lên không còn lạc lõng nữa, vì họ biết thành phố đang lắng nghe họ, bằng tất cả sự bình yên của một mái nhà.