Sợ mất việc, phi công che giấu vấn đề sức khoẻ tâm thần?

Trường hợp một phi công của Delta Air Lines tự sát năm 2022 sau thời gian dài từ chối điều trị trầm cảm đã phơi bày áp lực nặng nề mà giới phi công phải đối mặt.

“Nếu không nói dối thì bạn sẽ không được bay”

Luật Phòng bệnh: Người dân hưởng lợi gì khi sức khỏe tâm thần được luật hóa?

“Tôi đã thất bại. Tôi đã cố gắng cầm cự lâu nhất có thể. Tôi yêu tất cả mọi người. Tôi đã cố gắng mang đến cho mọi người một chuyến đi êm ái. Đã đến lúc khép lại mọi thứ", bà Annie Vargas đọc lại mẩu ghi chú mà con trai bà Brian Wittke, phi công của hãng Delta Air Lines, để lại sau khi qua đời do tự sát tại vùng núi Utah vào tháng 6/2022, ở tuổi 41.

Bà Annie Vargas đã nhận ra con trai mình đang dần suy sụp và không ngừng cầu xin anh tìm kiếm sự giúp đỡ. Nhưng Brian Wittke, cha của ba đứa trẻ, đã phản đối quyết liệt, sợ rằng việc điều trị trầm cảm sẽ khiến anh mất bằng lái và kế sinh nhai:

“Tôi cảm thấy buồn vì đã không thể ôm con trai vào lòng và khiến mọi thứ trở nên tốt hơn. Đó là điều mà một người mẹ luôn muốn làm.”

Theo lời bà Vargas, việc số lượng chuyến bay sụt giảm trong đại dịch khiến Wittke phải ở nhà nhiều hơn, và điều đó đã ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tâm thần của anh: “Mọi thứ đối với nó đều xoay quanh gia đình. Nó sợ rằng nếu mất việc, nó sẽ không thể chăm lo cho gia đình nữa.”

Sáng ngày 14/6/2022, bà Vargas cố gắng liên lạc với Wittke qua tin nhắn, nhưng điện thoại tắt máy. Khi tín hiệu xuất hiện trở lại, thì đã quá muộn: Wittke đã qua đời.

Bà Vargas cho biết bà quyết định chia sẻ về trải nghiệm của con trai mình với hy vọng bi kịch của gia đình sẽ thách thức văn hóa kỳ thị xung quanh sức khỏe tâm thần trong ngành hàng không.

Phóng viên của Reuters đã nói chuyện với ít nhất 24 phi công thương mại đang làm việc tại các hãng hàng không của Mỹ và nước ngoài. Có rất nhiều lý do khiến họ ngại tiết lộ vấn đề sức khỏe tâm thần, bao gồm sự kỳ thị xã hội, các quy định và chính sách của hãng hàng không.

Ngay cả những vấn đề nhỏ hoặc có thể điều trị được, họ vẫn sợ rằng có thể dẫn đến lệnh ngừng bay và một quy trình đánh giá y tế kéo dài, tốn kém, có thể chấm dứt sự nghiệp.

Trong hầu hết các ngành nghề khác, cá nhân có thể tìm kiếm điều trị y tế hoặc tâm lý mà không cần thông báo cho người sử dụng lao động hay cơ quan quản lý.

Tuy nhiên, ngành hàng không vận hành theo các tiêu chuẩn nghiêm ngặt hơn: phi công phải đáp ứng các tiêu chí khắt khe về thể chất và tâm lý để duy trì chứng nhận y tế của Cục Hàng không Liên bang Mỹ, trong một số trường hợp phải khám sức khỏe định kỳ mỗi sáu tháng.

Phi công báo cáo bị lo âu hoặc trầm cảm có thể bị đình chỉ bay. Dù các trường hợp nhẹ có thể được giải quyết nhanh chóng, nhưng những tình trạng nghiêm trọng đòi hỏi quy trình đánh giá sâu, có thể kéo dài tới một năm hoặc hơn.

Một thập kỷ sau vụ việc một phi công của hãng Germanwings, có tiền sử trầm cảm nghiêm trọng, đã điều khiển chiếc Airbus A320 lao vào sườn núi ở Pháp, ngành hàng không toàn cầu vẫn chưa xây dựng được một khuôn khổ thống nhất để giải quyết vấn đề sức khỏe tâm thần của phi công, và sự kỳ thị vẫn là rào cản lớn.

Khoảng cách giữa chính sách và nhận thức thực tế vẫn rất lớn. Trong một nghiên cứu năm 2023 với 5.170 phi công Mỹ và Canada, hơn một nửa cho biết họ tránh tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe vì lo ngại mất quyền bay. Cảm giác này được đúc kết trong một câu nói chua chát của giới phi công: “Nếu không nói dối thì bạn sẽ không được bay.”

Các nghiệp đoàn phi công, nhóm vận động và tổ chức trong ngành đang thúc giục Cục Hàng không Liên bang Mỹ áp dụng các khuyến nghị của Ủy ban Soạn thảo Quy định Hàng không, nhằm bảo vệ các phi công dám khai báo vấn đề sức khỏe tâm thần và rút ngắn thời gian cho phép họ quay lại làm việc. Tháng 9 vừa qua, Hạ viện Mỹ đã bỏ phiếu yêu cầu Cục Hàng không Liên bang thực hiện các thay đổi này trong vòng hai năm.

Hành trình trở lại buồng lái sau trầm cảm

Khi một phi công bị đình chỉ bay vì lý do sức khỏe, hệ lụy tài chính có thể rất lớn. Sau khi sử dụng hết số ngày nghỉ ốm, họ thường phải chuyển sang chế độ trợ cấp mất khả năng lao động, khiến thu nhập bị giảm đáng kể.

“Tôi luôn nghe các phi công nói rằng họ đấu tranh rất nhiều khi phải quyết định có nên điều trị hay không", Troy Merritt, 33 tuổi, một phi công hàng không thương mại người Mỹ, cho biết anh đã tự nguyện ngừng bay vào tháng 12/2022 và bắt đầu dùng thuốc sau khi nhận ra rằng trầm cảm và lo âu đã ảnh hưởng đến khả năng bay an toàn của mình.

“Tôi không thể đi làm. Tôi không thể tự bước ra khỏi nhà. Đó là một trong những trải nghiệm cảm xúc mãnh liệt nhất với tôi", Merritt cho biết.

Để quay trở lại buồng lái, Merritt phải trải qua 6 tháng dùng thuốc cùng với một loạt các bài kiểm tra tâm lý và nhận thức, trong đó có những hạng mục không được bảo hiểm y tế chi trả. Toàn bộ quá trình này khiến anh tốn khoảng 11.000 USD.

Khi Merritt được phép bay trở lại, anh đã bị đình chỉ bay tổng cộng 18 tháng và phải sống dựa vào bảo hiểm trợ cấp. Anh cho rằng các phi công không nên phải chờ 6 tháng mới được nộp đơn xin cấp lại chứng nhận y tế nếu họ đáp ứng tốt với điều trị, và Cục Hàng không Liên bang nên xem xét các hồ sơ này trong vòng 30 ngày.

“Tôi tin chắc rằng ngành này sẽ an toàn hơn rất nhiều nếu chúng ta giúp phi công dễ dàng tiếp cận chăm sóc sức khỏe tâm thần hơn. Bởi vì né tránh chăm sóc sức khỏe tâm thần sẽ mở đường cho việc phi công bỏ bê sức khỏe của họ, và đó là lúc các vấn đề có thể phát sinh trong buồng lái và rủi ro an toàn có thể xảy ra", Merritt nói.

Merritt cho biết anh chính là minh chứng sống cho việc chăm sóc sức khỏe tâm thần giúp tạo ra những phi công tốt hơn về lâu dài. Sau khi hồi phục, anh đã được đào tạo để lái các loại máy bay lớn hơn và thực hiện những chuyến bay đường dài tới các điểm đến như Thượng Hải và Hồng Kông — những hành trình mà trước đây anh từng thấy quá sức.

“Hôm nay tôi là một phi công tốt hơn so với trước khi điều trị, ít nhất là theo cảm nhận của tôi. Cá nhân tôi cũng hạnh phúc hơn rất nhiều và tận hưởng cuộc sống nhiều hơn", Merritt chia sẻ.

Trong khi đó, phi công Việt Nam cũng đối mặt áp lực về sức khỏe tâm thần, với quy định kiểm tra nghiêm ngặt dễ dẫn đến đình chỉ bay nếu phát hiện rối loạn, khiến nhiều người e ngại khai báo để tránh rủi ro sự nghiệp.

Hiện các quy định chủ yếu dựa trên Thông tư liên tịch 18/2012, trong đó Nhóm 1 dành cho phi công thương mại yêu cầu đánh giá thần kinh – tâm lý chặt chẽ. Luật Hàng không dân dụng 2025 bổ sung yêu cầu giấy chứng nhận sức khỏe theo chuẩn ICAO nhưng đến đầu 2026 chưa có thay đổi lớn về tiêu chí tâm thần.

Theo quy định của Cục Hàng không Việt Nam, phi công mắc rối loạn tâm thần, bệnh nhân cách, nghiện rượu hoặc chất kích thích sẽ bị loại ngay. Như vụ việc năm 2023 liên quan đến phi công của Vietnam Airlines, bị đình chỉ bay sau khi xét nghiệm dương tính với ketamin – một chất ma túy tổng hợp.

Phi công phải khám sức khỏe định kỳ 6–12 tháng, bao gồm đánh giá thần kinh và tâm lý, đồng thời phải tự báo cáo tình trạng sức khỏe. Nếu bị trầm cảm, lo âu hoặc sử dụng thuốc tâm thần, phi công có thể bị dừng bay và chỉ được cấp lại chứng chỉ khi chứng minh không ảnh hưởng an toàn.