“Ra khơi đúng luật”: Khi ngư dân và lực lượng chức năng cùng giữ biển

Tính đến hôm nay, ngành thủy sản Việt Nam chỉ còn chưa đầy 20 ngày nữa là đến mốc 19/4 – thời điểm Ủy ban châu Âu (EC) chính thức ban hành báo cáo sau đợt thanh tra lần thứ năm. Trong những ngày đầu tháng 4 này, Chính phủ và Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang quyết liệt chỉ đạo các địa phương thực hiện các giải pháp cấp bách, trọng tâm là tăng cường kiểm soát sản lượng và minh bạch hóa nguồn gốc thủy sản để đáp ứng các khuyến nghị của châu Âu.

Kiểm soát sản lượng cá cập cảng: “Mắt xích” quyết định lộ trình gỡ thẻ vàng IUU

Gỡ thẻ vàng IUU, làm sạch lý lịch cá tôm (Tập 3): Thống nhất dữ liệu, tấm vé tương lai

Theo thông tin từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, vào hôm qua 2/4, sau một tháng triển khai chính thức thực hiện xuất, nhập cảng trên Hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử (eCDT) (từ 1/3 đến 31/3/2026), cả nước mới chỉ có 24,65% tàu cá thực hiện. Để khắc phục, Bộ đã có văn bản yêu cầu Chủ tịch UBND các tỉnh ven biển phải bố trí đầy đủ nguồn lực, hướng dẫn ngư dân thực hiện khai báo theo đúng quy định tại Thông tư số 81/2025.

Tại các địa phương, tỉnh Quảng Ninh đã cập nhật dữ liệu của 4.127 tàu cá từ 6m trở lên vào hệ thống Cơ sở dữ liệu nghề cá quốc gia Việt Nam (VNFishbase) và kiên quyết không cho tàu không đủ điều kiện ra khơi.

Trong khi đó, tại TP. Hồ Chí Minh, báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường cho thấy trong hai năm (2024-2025), lực lượng chức năng đã phát hiện 1.729 lượt tàu mất kết nối VMS quá 6 giờ, xử phạt tổng cộng gần 6,6 tỷ đồng nhằm siết chặt kỷ cương trước kỳ báo cáo của EC.

Nhằm tăng cường tính răn đe, cuối tháng 3 vừa qua, các cơ quan chức năng đã tổ chức phiên tòa giả định tại các địa phương ven biển thuộc tỉnh Lâm Đồng. Phiên tòa đã tuyên phạt bị cáo tổ chức cho tàu cá sang vùng biển Campuchia khai thác trái phép mức án 10 năm tù. Đây là thông điệp mạnh mẽ yêu cầu ngư dân chấp hành nghiêm quy định, không tháo thiết bị giám sát hành trình để trục lợi bất chính.

“Ra khơi đúng luật”: Khi ngư dân và lực lượng chức năng cùng giữ biển

Những ngày này, trên vùng biển Tây Nam của Tổ quốc, hàng trăm tàu cá lại bắt đầu những chuyến ra khơi mới. Biển vẫn rộng lớn, vẫn hào phóng, nhưng hành trình mưu sinh của ngư dân hôm nay đã có thêm một yêu cầu quan trọng: tuân thủ nghiêm các quy định chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU). Không chỉ là quy định, đó còn là cách để bảo vệ nguồn lợi thủy sản và chính sinh kế lâu dài của ngư dân.

Ghi nhận tại cảng Bãi Ngự, đặc khu Thổ Châu, tỉnh An Giang, tàu cá mang số hiệu BĐ 94477 cập cảng sau thời gian khai thác trên vùng biển Tây Nam. Những thùng hải sản tươi rói được đưa lên bờ, khép lại một chuyến biển hiệu quả. Con tàu hoạt động theo hình thức chia sản phẩm: sau khi trừ chi phí, toàn bộ giá trị thu được sẽ được chia đều cho các thuyền viên.

Hiệu quả kinh tế là điều dễ thấy, nhưng điều đáng nói là sự thay đổi trong cách nghĩ, cách làm của ngư dân. Những chuyến biển giờ đây không chỉ đơn thuần là ra khơi đánh bắt, mà còn gắn liền với việc tuân thủ các quy định về khai thác thủy sản. Từ việc không vi phạm vùng biển nước ngoài, đến việc chấp hành đầy đủ quy định về lắp đặt và duy trì thiết bị giám sát hành trình, tất cả đã trở thành nguyên tắc bắt buộc.

Ngư dân Hồ Xuân Ngon, thuyền viên tàu BĐ 94477 chia sẻ:

“Khi chúng tôi thực hiện các biện pháp mà Nhà nước đã đề ra, trong phạm vi lãnh thổ Việt Nam là chúng tôi được an toàn. Ngư dân được các cơ quan chức năng ngoài biển hỗ trợ, giúp đỡ mọi mặt nên đánh bắt được an tâm hơn. Những nguồn lợi thủy sản sẽ được tiếp cận một cách bài bản hơn, không có đánh bắt trái phép. Những nguồn thủy sản, sinh vật nhỏ dưới mặt nước không bị tàn sát nhiều, bảo vệ hệ sinh thái nhiều hơn.”

Thực tế cho thấy, phạm vi hoạt động của tàu cá hiện nay là rất rộng, trải dài trên nhiều vùng biển. Điều này khiến công tác quản lý tàu cá trở nên phức tạp hơn, đòi hỏi sự kiểm soát chặt chẽ. Trong bối cảnh đó, thiết bị giám sát hành trình trở thành công cụ quan trọng, vừa giúp cơ quan chức năng theo dõi, quản lý, vừa giúp ngư dân đảm bảo hoạt động đúng quy định.

Việc duy trì tín hiệu thiết bị giám sát không chỉ là yêu cầu bắt buộc mà còn là “tấm vé an toàn” cho mỗi chuyến biển. Khi mọi hành trình đều được kiểm soát, nguy cơ vi phạm vùng biển nước ngoài sẽ được hạn chế, đồng thời giúp ngư dân tránh được những rủi ro không đáng có.

Đã thành lệ, đặc khu Thổ Châu là nơi nhiều tàu cá từ các tỉnh như Gia Lai, Lâm Đồng lựa chọn làm điểm neo đậu dài ngày trong quá trình khai thác trên vùng biển Tây Nam. Vào những thời điểm cao điểm, hàng trăm tàu cá cùng tập trung về đây, tạo nên áp lực không nhỏ đối với công tác quản lý, đảm bảo an ninh trật tự và an toàn tại cảng.

Để kiểm soát tình hình, lực lượng chức năng tại địa phương đã triển khai nhiều biện pháp đồng bộ. Các tàu cá khi neo đậu dài ngày đều phải cam kết thực hiện đầy đủ các quy định về phòng cháy chữa cháy, đảm bảo an ninh trật tự tại khu vực cảng.

Đồng chí Đỗ Văn Hào, Trạm trưởng Trạm kiểm soát Biên phòng Bãi Ngự, đặc khu Thổ Châu cho biết: “Đối với các tàu ở vùng ngoài gửi dài ngày phải cam kết với lực lượng chức năng về phòng cháy chữa cháy và an ninh trật tự tại cảng.”

Không chỉ tại bờ, trên biển, lực lượng chức năng cũng duy trì hoạt động tuần tra, kiểm soát liên tục. Lực lượng Cảnh sát biển Việt Nam tổ chức các tàu trực 24/24 trên các tuyến biển trọng điểm. Sự hiện diện thường xuyên của lực lượng chức năng trên biển không chỉ góp phần kiểm soát, xử lý vi phạm mà còn tạo chỗ dựa vững chắc cho ngư dân trong quá trình khai thác.

Từ đó, mỗi chuyến ra khơi không còn đơn độc, mà luôn có sự đồng hành, hỗ trợ kịp thời khi cần thiết. Bên cạnh công tác kiểm tra, kiểm soát, hoạt động tuyên truyền, phổ biến pháp luật cũng được triển khai một cách thường xuyên, liên tục và kiên trì.

Từ các buổi tuyên truyền tại cảng cá, đến việc trực tiếp gặp gỡ ngư dân trên biển, lực lượng chức năng luôn nhấn mạnh các quy định về khai thác thủy sản, cảnh báo ranh giới vùng biển và những hậu quả của việc vi phạm.

Đại tá Phan Duy Cường, Phó Tư lệnh Vùng Cảnh sát biển 4, Cảnh sát biển Việt Nam nhấn mạnh: “Nhiệm vụ phòng chống IUU và trực sẵn sàng chiến đấu chúng tôi xác định là nhiệm vụ thường xuyên, liên tục. Trong nhiệm vụ này, chúng tôi duy trì 24 tàu. Trên tuyến Việt Nam - Thái Lan - Campuchia là 8 tàu, từ khu vực giáp ranh Campuchia - Malaysia chúng tôi duy trì 16 tàu. Bà con hiện tại trên khu vực biển này ngày thường sẽ có 320 - 400 tàu hoạt động. Chúng tôi xác định không để 1 tàu nào trót lọt qua vùng biển nước ngoài.”

Chính nhờ sự tuyên truyền bền bỉ của lực lượng chức năng, nhận thức của ngư dân đã có nhiều chuyển biến tích cực. Nếu như trước đây vẫn còn tình trạng vi phạm do thiếu hiểu biết hoặc vì lợi ích trước mắt, thì nay đa số ngư dân đã chủ động tuân thủ quy định. Không chỉ để tránh bị xử phạt, mà còn để bảo vệ nguồn lợi lâu dài cho chính mình. Những chuyến biển trở về với sản lượng ổn định, giá trị cao ngay trên ngư trường thuộc chủ quyền Việt Nam đã cho thấy, khai thác đúng quy định hoàn toàn có thể mang lại hiệu quả kinh tế. Quan trọng hơn, đó là sự an tâm trong lao động, khi ngư dân không còn lo lắng về những rủi ro pháp lý hay nguy cơ bị xử lý do vi phạm.

Chống khai thác IUU, vì thế, không còn là khẩu hiệu hay nhiệm vụ riêng của lực lượng chức năng. Đó là sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý và chính những người trực tiếp bám biển. Khi mỗi ngư dân ý thức được trách nhiệm của mình, khi mỗi con tàu đều tuân thủ quy định, thì hiệu quả quản lý sẽ được nâng cao một cách bền vững.

Có thể thấy, hành trình chống khai thác IUU không phải là câu chuyện của ngày một ngày hai, mà là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự kiên trì và đồng bộ. Nhưng với những chuyển biến tích cực từ thực tiễn, cùng sự đồng hành của lực lượng chức năng và ý thức ngày càng cao của ngư dân, mục tiêu xây dựng một ngành khai thác thủy sản có trách nhiệm, bền vững hoàn toàn có cơ sở để đạt được.

Giữa biển khơi rộng lớn, mỗi con tàu ra khơi hôm nay không chỉ mang theo hy vọng về một chuyến biển bội thu, mà còn mang theo trách nhiệm gìn giữ nguồn lợi và chủ quyền. Khi ngư dân “ra khơi đúng luật”, biển sẽ không chỉ là nơi mưu sinh, mà còn là không gian phát triển bền vững cho các thế hệ mai sau.

Những "lằn ranh đỏ" về pháp lý cần lưu ý

Theo chỉ đạo của Chính phủ và Bộ Nông nghiệp và Môi trường, việc thực thi pháp luật trong giai đoạn này không còn dừng lại ở mức nhắc nhở mà sẽ áp dụng các chế tài nghiêm khắc nhất để đảm bảo tính răn đe.

Siết chặt quản lý và xử phạt liên quan đến thiết bị VMS:

- Duy trì kết nối tuyệt đối: Thuyền trưởng và chủ tàu phải đảm bảo thiết bị VMS hoạt động liên tục 24/7 từ khi rời cảng, trong suốt thời gian trên biển (kể cả tại các đảo không có cảng cá) và khi neo đậu tại bờ.

- Xử lý sự cố mất tín hiệu: Nếu mất tín hiệu trên biển, phải báo cáo vị trí về bờ cho cơ quan quản lý định kỳ 06 giờ/lần và bắt buộc phải đưa tàu về bờ để sửa chữa trong vòng 10 ngày. Nếu không chấp hành việc đưa tàu về bờ đúng hạn, mức phạt có thể lên tới 300 - 500 triệu đồng.

- Hành vi tháo gỡ, vận chuyển thiết bị: Việc tháo gỡ thiết bị VMS trái phép sẽ bị phạt từ 50 - 100 triệu đồng. Đặc biệt, hành vi gửi, tàng trữ hoặc vận chuyển thiết bị VMS của tàu khác để che giấu vị trí khai thác trái phép sẽ đối mặt với mức phạt từ 300 - 500 triệu đồng.

Chế tài "mạnh tay" với các vi phạm về nguồn gốc và chứng cứ:

- Phạt nặng hành vi gian lận: Các cá nhân có hành vi che giấu, giả mạo hoặc hủy hoại chứng cứ vi phạm quy định khai thác sẽ bị xử phạt từ 700 triệu đến 1 tỷ đồng.

- Kiểm soát chuỗi cung ứng: Mức phạt từ 700 triệu đến 1 tỷ đồng cũng được áp dụng cho hành vi mua bán, vận chuyển, sơ chế hoặc chế biến thủy sản có nguồn gốc từ khai thác bất hợp pháp. EC hiện khuyến nghị kiểm soát chặt chẽ từ cảng về đến doanh nghiệp, đặc biệt là hàng hóa vận chuyển bằng container.

Truy cứu trách nhiệm hình sự và tịch thu phương tiện:

- Mức án tù nghiêm khắc: Những hành vi tổ chức cho người khác xuất cảnh trái phép để khai thác vùng biển nước ngoài hoặc tháo gỡ thiết bị giám sát để trục lợi có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự với mức án lên đến 10 năm tù. Các tội danh liên quan bao gồm "Tổ chức cho người khác xuất cảnh trái phép" và "Gây rối loạn hoạt động của phương tiện điện tử".

- Bổ sung hình phạt bổ sung: Theo khuyến nghị mới nhất của Đoàn thanh tra EC, Việt Nam đang xem xét bổ sung các hình phạt như tước giấy phép khai thác thủy sản vĩnh viễn và tịch thu tàu cá đối với các hành vi vi phạm nghiêm trọng để đảm bảo sự nghiêm minh của pháp luật.

Quy định về đăng ký và nhận diện đội tàu:

- Xóa bỏ tàu "3 không": Tuyệt đối không cho phép tàu cá không đăng ký, không đăng kiểm, không có giấy phép (tàu "3 không") tham gia hoạt động khai thác. Mọi tàu cá, kể cả khi đang neo đậu tại bờ, đều phải thực hiện kẻ số đăng ký và đánh dấu tàu cá theo quy định của Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

- Sử dụng dữ liệu VMS làm căn cứ pháp lý: Quý vị cần lưu ý rằng, mọi dữ liệu giám sát hành trình (bao gồm cả dữ liệu được đồng bộ lại) hiện nay đều được sử dụng làm căn cứ pháp lý trực tiếp để xử phạt vi phạm hành chính và xử lý các tranh chấp trên biển mà không cần phụ thuộc vào việc tàu có bị bắt giữ trực tiếp hay không.