Người và xe cũ “chật vật” trong thời kỳ hiện đại hoá

Jeepney – từ phương tiện mưu sinh đến những “tác phẩm nghệ thuật di động”

Xe điện và bài toán chinh phục số đông

Bên trong một xưởng sơn cũ chật chội với đầy phụ tùng xe treo lủng lẳng trên trần nhà, phủ đầy mạng nhện, ông Kenneth Bon Salonga vẫn đang cặm cụi với công việc của mình: Sơn, vẽ trang trí cho những chiếc xe Jeepney.

Đồng hành cũng những chiếc xe đã 2 thập kỷ, ông Salonga hiện là một trong những số ít thợ sơn vẽ xe ít ỏi còn lại khi những chiếc xe Jeepney, loại phương tiện mang tính biểu tượng của Philippines, đang dần ít đi và được thay thế bởi những phương tiện khác hiện đại hơn như xe điện:

“Công việc này không đơn giản và cần nhiều thời gian. Với những đơn hàng đòi hỏi phải sơn, vẽ trên toàn bộ bề mặt xe, tôi có thể mất tới 2 tháng để hoàn thành”.

Những chiếc xe jeepney tồn tại ở Philippines từ Thế chiến thứ hai do quân đội Mỹ để lại, nhưng đã được hoán cải để vận chuyển khách. Với các lộ trình dày đặc và chi phí bảo trì thấp, xe Jeepney đã trở thành phương tiện di chuyển ưa thích của tầng lớp lao động.

Theo truyền thống của các tài xế, những chiếc xe luôn được sơn, vẽ đầy màu sắc, thể hiện cá tính của chủ xe. Các bức hoạ trang trí trên xe, đôi khi thể hiện sở thích cá nhân của chủ xe, đôi khi lại thể hiện quan điểm của chủ xe về các sự kiện xã hội, chính trị .… Cứ thế, xe jeepney vừa là phương tiện giao thông công cộng, vừa là những tác phẩm nghệ thuật di động.

Bà Bru Sim, một thợ vẽ chia sẻ:

“Chúng tôi không chỉ lòe loẹt. Chúng tôi cũng rất sùng đạo. Chúng tôi nghiêm túc, nhưng chúng tôi cũng hài hước. Có thể nói, bản sắc của người Philippines được thể hiện dựa trên chính những chiếc xe jeep này”.

Trong thời kỳ hoàng kim của xe Jeepney, những thợ vẽ như ông Kenneth Bon Salonga luôn có nguồn thu nhập ổn định. Một đơn hàng lớn có thể tạo thu nhập 5 nghìn đô-la Mỹ trong 2 tháng. Nhưng ngày nay, những đơn như vậy ngày càng hiếm. Ông Salonga phải vừa vẽ, vừa kiêm sửa xe để đảm bảo thu nhập.

Bởi lẽ, từ năm 2017, chính phủ Phillippines đã đề xuất thực hiện Chương trình Hiện đại hoá phương tiện giao thông công cộng, một kế hoạch hướng tới loại bỏ những phương tiện ồn ào, gây ô nhiễm và lỗi thời, trong đó bao gồm xe Jeepney. Những chiếc xe cũ sẽ được thay thế bằng đội xe bao gồm các xe chạy điện, xe phát thải thấp, giúp giao thông an toàn hơn, sạch hơn và hiệu quả hơn cho hàng triệu hành khách mỗi ngày.

Dù vậy, kế hoạch vấp phải sự phản đối dữ dội từ cộng đồng tài xế, công ty vận hành xe Jeepney, khiến kế hoạch ban đầu của chính phủ Phillippines bị chậm lại và có nhiều thay đổi. Theo đó, xe Jeepney vẫn sẽ được hoạt động nếu đáp ứng được các yêu cầu sau: Phải có động cơ đạt tiêu chuẩn, xe được lắp đặt hệ thống định vị GPS và thu phí tự động. Đồng thời, xe có tuổi đời hơn 15 năm sẽ không được cấp phép.

Khi hiện đại hóa gõ cửa

Báo cáo năm 2024 cho thấy trong số 150 nghìn xe Jeepney trên toàn quốc, đã có 78% xe đã đáp ứng được các nhu cầu này. Tuy nhiên, không thể nằm ngoài xu thế, các đô thị lớn tại Phillippines, bao gồm thủ đô Manila đã chứng kiến sự chuyển đổi lớn. Xe Jeepney đang dần được thay thế bởi xe minibus điện với kiểu dáng thiết kế đồng nhất, không còn những mảng màu đa dạng như xe Jeepney.

Theo đài CNA, hiện những chiếc xe Jeepney truyền thống đang dần biến mất khỏi các trung tâm đô thị Phillippines. Thay vào đó, những chiếc xe này chuyển địa bàn sang hoạt động ở các vùng nông thôn, ngoại ô, và mang theo những vấn đề về ATGT, ô nhiễm theo chúng. Các tài xế vẫn có lựa chọn là làm việc cho các hợp tác xã vận hành xe Jeepney kiểu mới, hiện đại hơn và ít ồn ào, ô nhiễm hơn. Đây cũng là nguyên nhân khiến những thợ vẽ như ông Salonga ngày một ít:

“Khi tôi lần đầu nghe về việc hiện đại hóa xe jeepney, tất nhiên tôi cảm thấy buồn. Chúng tôi sẽ mất việc, bởi vì chúng tôi sẽ không còn được phép thiết kế các mẫu xe hiện đại nữa. Bạn không được phép động vào chúng, bất kể thiết kế của chiếc xe như thế nào. Màu sắc, thiết kế của xe là cố định, không được phép thay đổi”.

Hiện đang có sự chia rẽ trong cộng đồng về việc có nên giữ lại xe Jeepney hay không. Một số cho rằng hiện đại hoá, thay thế xe Jeepney khiến Philippines mất đi bản sắc truyền thống vốn đã tồn tại nhiều năm; trong khi số còn lại cho rằng xe Jeepney cần được thay thế, bởi chúng tồn tại quá nhiều vấn đề.

Ông Felomino Cruz, một thợ vẽ 75 tuổi cho biết ông đã sẵn sàng với sự thay đổi:

“Tôi ủng hộ việc hiện đại hoá. Bởi những chiếc Jeepney truyền thống nay đã bị biến tướng quá nhiều. Chúng ồn ào, xả nhiều khí thải. Các tài xế xe Jeepney nhiều lúc còn tổ chức đua xe; hoặc có lúc họ tụ tập để thử máy, phá giấc ngủ của cả khu dân cư.”

Xe jeepney thường xuyên liên quan đến các vụ tai nạn giao thông ở các thành phố như Metro Manila, với các báo cáo cho thấy hàng nghìn vụ việc mỗi năm. Do đó, hiện ngay cả những người yêu thích sự độc đáo của những chiếc xe này cũng nói rằng, họ sẽ không tiếc nuối nếu chúng biến mất. 

“Nghệ thuật và sự sáng tạo sẽ tiếp tục tồn tại, chỉ là dưới một hình thức khác” - Bà Bru Sim, thợ vẽ chia sẻ với đài CNA:

“Sơn vẽ xe Jeepney chỉ là một khía cạnh của nghệ thuật Philippines. Có nhiều cách khác để thể hiện nó. Về mặt truyền thống và văn hóa, mọi thứ đều đang thay đổi. Bản sắc Philippines nằm ở con người. Và chúng ta luôn luôn phát triển”.

Cũng liên quan tới hiện đại hóa hệ thống giao thông để giảm khí thải, ô nhiễm, tại Việt Nam, trước thực trạng ô nhiễm không khí và mật độ phương tiện cá nhân ngày càng dày đặc, từ 1/7 tới, Hà Nội áp dụng vùng phát thải thấp đầu tiên tại khu vực vành đai 1, theo đó cấm xe máy chạy xăng theo khung giờ hoặc khu vực xác định. Còn TP.HCM cũng bắt buộc kiểm định khí thải từ cùng thời gian này, trước khi tiếp tục lộ trình cấm xe máy chạy xăng từ năm 2027.

Đây là bước đi mang tính bước ngoặt để đưa các đô thị lớn, và xa hơn là toàn quốc, tiến gần hơn đến mục tiêu phát thải ròng bằng “0”. Tuy nhiên, những thách thức như hạ tầng giao thông cho xe điện, hệ thống vận tải công cộng hay vấn đề an toàn PCCC, vẫn sẽ là bài toán cần phải có lời giải để lộ trình được thực hiện thông suốt.