Hồi sinh gạo Huyết Rồng

Nhưng hơn mười mấy năm, giống lúa này vắng bóng trên đồng, cho đến khi người tiêu dùng chọn xu hướng “ăn để chữa bệnh” thì Huyết Rồng mới có cơ hội quay về đất mẹ.

Được dịp, nông dân vùng rốn lũ Đồng Tháp Mười nhớ lại một thời trồng lúa Huyết Rồng, góp phần làm rạng danh thương hiệu “Hương lúa miền Nam”.

 Từ lúa hoang thành “ngọc thực” miền Tây

“Hồ sơ” về Huyết Rồng chỉ ngắn ngủi vài dòng: có nguồn gốc từ lúa hoang, gạo màu đỏ thẫm, cơm nhiều dinh dưỡng, bán giá cao gấp 3 lần gạo trắng.

Khi sưu tầm những câu chuyện dân gian về cây lúa ở miền Tây, không thấy có câu chuyện nào giải thích rằng, lưu dân đi mở cõi đã mang hạt giống từ miền Bắc (cái nôi của nền văn minh lúa nước Việt Nam) vào đây. Cũng không có câu chuyện nào khẳng định, miền Tây từ thời xa xưa đã có nhiều giống lúa bản địa. Theo các bậc cao niên xứ Tràm Chim (Đồng Tháp), có lẽ thiên nhiên đã gói ghém hạt lúa ngay trong lòng những cánh rừng hoang vu.

Thứ lúa hoang đó hồn nhiên mọc lên ven ao đìa, đồng bãi rồi tự rụng xuống đất ủ mình, lặng lẽ trổ bông truyền kiếp. Cho đến khi con người đến khai phá, hạt gạo trở nên quý giá trong những bữa độn khoai, nông dân lựa chọn lúa hoang để thuần dưỡng, gieo trồng, thu hoạch làm lương thực chính. Huyết Rồng được đặt tên và chính là loại lúa mùa tiến hóa “đời đầu” của lúa hoang.

Ông Lê Văn Đấu (biệt danh Năm Đấu), người trồng 10 hecta lúa Huyết Rồng tại xã Phú Thọ, tỉnh Đồng Tháp kể lại câu chuyện đặt tên cho gạo Huyết Rồng từ xa xưa: “Chưa ai biết được con Rồng cả, nhưng mà giống chúng tôi tìm được có màu đỏ nên đặt là Huyết, nơi mình ở là cạnh bờ sông Cửu Long nên đặt là Huyết Rồng. Lương y người ta nói gạo này giúp chữa được một số bệnh, như: tim mạch, ổn định đường huyết. Nhất là trong hạt gạo còn giữ được nhiều cám chứa vitamin”.

Buổi đầu được thuần dưỡng, Huyết Rồng thể hiện sức sống rất kiên cường. Thân hình cao to (1m6-1m8), sinh trưởng tốt trong điều kiện lũ ngập sâu, chịu hạn cũng giỏi và thích nhất là sống ở vùng nhiễm phèn. Khi ĐBSCL chưa hoàn thiện hệ thống đê bao, những năm tháng canh tác lúa mùa nổi, Huyết Rồng được trồng nhiều ở Đồng Tháp Mười (huyện Tân Hưng – tỉnh Long An cũ).

Là lúa mùa nên chỉ trồng được một vụ/năm, tháng 8 gieo mạ đến tháng 12 thu hoạch, trong khoảng thời gian này, nông dân trữ cá đồng trên ruộng để cung cấp các bữa ăn hàng ngày. Vì là đứa “con hoang” của thiên nhiên không người chăm sóc nên Huyết Rồng tự biết thân phận phải mọc lên cao, đâm rễ sâu. Bộ rễ mạnh mẽ này giúp Huyết Rồng hút được tối đa dưỡng chất trong đất để nuôi lấy một cơ thể khỏe khoắn, giàu đề kháng mà bao loài lúa khác hằng ước mong.

Tiến sĩ Trần Hữu Phúc - Giảng viên Khoa Khoa học Cây trồng, Trường Nông Nghiệp (Đại học Cần Thơ) đánh giá đặc tính chung của giống Huyết Rồng: “Hiện nay, Huyết rồng được coi là giống lúa mùa “thảo dược” với hàm lượng anthocyanins rất cao, ngoài ra vi lượng khoáng trong gạo cũng cao gấp 3 lần so với gạo trắng. Khả năng thích nghi rất tốt trong điều kiện biến đổi khí hậu nắng hạn hoặc mưa nhiều như hiện nay. Khả năng kháng rầy nâu và đạo ôn của lúa này cực tốt”.

Gạo Huyết Rồng có màu đỏ thẫm, bẻ đôi có lõi đỏ, thường mẩy hơn những hạt gạo bình thường. Nó “vượt mặt” hơn 1.000 giống lúa mùa cùng thời để đứng hàng đầu về độ dẻo, nấu thành cơm dậy mùi thơm, vị ngọt bùi pha lẫn vị béo. Dân nghèo thời trước bỏ gạo Huyết rồng vô nồi đất, đậy lại bằng một tấm lá sen, cho ra nồi cơm Huyết Rồng thơm ngào ngạt.

Tiến sĩ Trần Hữu Phúc - Giảng viên Khoa Khoa học Cây trồng, Trường Nông Nghiệp (Đại học Cần Thơ) khen ngợi Huyết Rồng như thế này: “Nhược điểm của nó là gạo lúa mùa, một năm chỉ trồng một vụ nên vòng đời sản phẩm Huyết Rồng cung cấp trong năm không liên tục như các loại gạo màu khác. Tuy nhiên về chất lượng thì đến nay chưa có loại gạo lúa mùa nào qua mặt được Huyết Rồng. Phân tích cả ngàn giống trong ngân hàng gen, chưa có gạo nào đạt về chất lượng dẻo hơn Huyết Rồng. Trong nhóm lúa mùa, Huyết Rồng dẻo số một và dẻo hơn cả Nàng Thơm Chợ Đào”.

Hồi sinh từ nguồn gen quý, vươn tầm thương hiệu

Suốt mấy chục năm hồn nhiên trĩu hạt, đến năm 1990, bỗng dưng hàng loạt diện tích Huyết Rồng tại Đồng Tháp Mười được thay thế bằng các giống lúa cao sản khác. Do thời gian sinh trưởng kéo dài tận 5 tháng, năng suất thấp chỉ khoảng 0,5 tấn/hecta nên Huyết Rồng không thể cạnh tranh kinh tế với các giống cao sản khác.

Khi ĐBSCL chủ động được nguồn nước giúp tăng vụ lúa (từ 1-2 lên 2-3 vụ/năm), nông dân chuyển đổi cơ cấu sang giống lúa ngắn ngày để tăng sản lượng và năng suất thì Huyết Rồng đã không còn phù hợp nên dần bị lãng quên. Từ đó, hạt giống nguyên bản bị cất vào một xó chờ ngày “hồi sinh”.

Khi thế giới chuyển từ xu thế ăn no sang ăn ngon và ăn để chữa bệnh, gạo Huyết Rồng được chứng minh chứa nhiều đạm, sắt, vitamin B1,… đã khơi dậy nhu cầu tìm kiếm gạo Huyết Rồng mạnh mẽ từ thị trường. Do yếu điểm của loại lúa này cho năng suất quá thấp nên việc phục tráng chỉ được tiến hành trên diện tích nhỏ nhằm lưu giữ giống.

Để làm thương mại, Huyết Rồng được định hướng lai tạo với các giống ngắn ngày, cho năng suất cao và vẫn giữ được phẩm chất. Năm 2021, nhóm nhà khoa học do Tiến sĩ Đào Minh Sô (Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam) dẫn đầu đã lai tạo thành công “hậu duệ” của giống Huyết Rồng, mang tên Mắt Rồng SR20. Con lai SR20 có bố là dòng lúa đỏ đột biến phát triển từ nguồn gen cổ truyền trong nước, có mẹ là dòng lúa đen nước ngoài. Chu kì sinh trưởng của SR20 ba tháng, năng suất từ 5-8 tấn/hecta, chống chịu sâu bệnh tốt. Cơm SR20 có vị ngọt, dẻo và xốp giống như gạo Huyết Rồng cổ truyền.

Đặc biệt, tại xã Phú Thọ (tỉnh Đồng Tháp) có gia đình lão nông Lê Văn Đấu đã nhân giống lúa Huyết Rồng thành công trên 10 hecta đất và mở hẳn cơ sở sản xuất với thương hiệu “Gạo lứt Huyết Rồng Năm Đấu”. Mỗi năm cấy 2 vụ, Đông Xuân thu hoạch 8 tấn, Hè Thu thu hoạch 5 tấn, cơ sở Năm Đấu cung ứng cho thị trường 120 tấn gạo Huyết Rồng/năm với giá bán cao gấp 3 lần so với gạo trắng thường. Gạo Huyết Rồng vươn mình ra khỏi nồi cơm truyền thống, được doanh nghiệp nghiên cứu công thức chế biến thành đa dạng sản phẩm, như: Rượu vang, bánh phở, bún khô, bột dinh dưỡng cho trẻ em và sữa cho người già. Cũng từ đó, lúa quý Huyết Rồng đã không còn hiếm và dễ tìm kiếm trên sàn thương mại.

Nông dân Lê Văn Đấu - ngụ xã Phú Thọ, tỉnh Đồng Tháp cho biết: “Khởi nghiệp của tôi sản xuất gạo Huyết Rồng là khó khăn hơn gạo thường nhưng tôi chọn đây làm mục tiêu để sản xuất gạo sạch. Chúng tôi đang canh tác theo hướng VietGAP, sạ phân hữu cơ, cố gắng làm thì tôi nghĩ bà con sẽ học theo cách làm của mình”.

Trong 36 năm tham gia thị trường xuất khẩu gạo, Việt Nam đã có nhiều cái tên làm rạng danh “vựa gạo” miền Tây, như: bộ giống chủ lực “dẻo cơm thơm hạt” IR64, OM1490, OM2031, MTL250, VND95-20, Khao39... có phẩm chất thơm ngon, hạt dài trong, không bạc bụng; hay “vua gạo” ST25.

Đó là những hạt gạo được làm nên từ đôi tay cần mẫn, chịu thương, chịu khó của tầng lớp nông dân và công lao nghiên cứu lai tạo của đội ngũ trí thức trong ngành nông học. Huyết Rồng có cơ hội vươn mình từ lúa hoang đến gạo cao sản cũng bắt nguồn từ “tình yêu” cây lúa, những nguồn gen quý được cha ông thuần dưỡng thời mở đất là hạt giống để thế hệ hôm nay lai tạo ra những “phiên bản” mới.

Từ câu chuyện chăm bẫm cho mảng nông nghiệp “hết lòng, hết dạ” mà vị thế cây lúa vùng sông nước ĐBSCL luôn được Nhà nước quan tâm, tạo điều kiện để vùng tổ chức sản xuất lúa – gạo bền vững.

Anh Lê Văn Nhân - nông dân trồng lúa Huyết Rồng tại xã Phú Thọ, tỉnh Đồng Tháp cho biết: “Thị trường ngày một phát triển, sản phẩm sau gạo Huyết rồng cho doanh thu cao hơn. Một kg gạo bán được 1 phần lời, mình cố gắng làm nhiều sản phẩm sau gạo thì lợi nhuận tăng gấp 3 lần”.

Trong bối cảnh “ba biến”: biến đổi khí hậu, biến động thị trường và biến chuyển xu thế tiêu dùng toàn cầu tác động ngày càng sâu sắc đến sản xuất nông nghiệp, ngành hàng lúa gạo ở ĐBSCL cũng đang đứng trước yêu cầu đổi mới toàn diện.

Một trong những yếu tố góp phần giúp ngành hàng lúa gạo của vùng phát triển bền vững là cần bảo tồn lúa mùa truyền thống. Với đặc điểm mang trong mình những nguồn gen quý, lúa mùa sẽ là hạt giống để lai tạo ra những chủng loại mới, thích nghi với biến đổi khí hậu.

Giữ được nguồn gen lúa mùa sẽ giữ được phần hồn cho mùa nước nổi của đồng bằng châu thổ Cửu Long.