Kỷ luật thép và sự đồng hành trong chống IUU

Tại Thanh Hóa, làm thế nào để giữ vững thành tích "Không có tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài"? Câu trả lời nằm ở hai từ khóa: Kỷ luật thép và Sự đồng hành.

Không chỉ là những chế tài xử phạt nghiêm khắc, đó còn là sự sát cánh cùng ngư dân giữa trùng khơi. Từ chuyện mất kết nối VMS đến những khó khăn nơi đầu sóng ngọn gió, tất cả sẽ được giải quyết bằng cả lý và tình. 

Tọa đàm đặc biệt: "Chống IUU ở Thanh Hóa: Chuyện kỷ luật thép và sự đồng hành" được thực hiện ngay tại cảng cá Lạch Hới cùng 3 vị khách mời đặc biệt: Ông Lê Văn Sáng – Phó Chi cục trưởng Chi cục Biển đảo và Thủy sản Thanh Hóa; ông Hoàng Quốc Thành – Trạm trưởng Trạm Kiểm ngư Lạch Hới và Thuyền trưởng tàu cá Lường Ngọc Phương.

Chương trình phát sóng lúc 16h00 - 17h00 Chủ nhật (30/11/2025) trên tần số FM91mhz Kênh VOV Giao thông các khu vực Duyên hải, Hà Nội, TP.HCM, Đồng bằng sông Cửu Long và vovgiaothong.vn. 

Kiểm soát đánh bắt thủy sản đúng quy định và lợi ích cho tất cả

Cuối năm 2025 là thời điểm mang tính quyết định trong nỗ lực gỡ "thẻ vàng" của Ủy ban Châu Âu (EC) đối với thủy sản Việt Nam. Trong bức tranh chung đó, Thanh Hóa đang nổi lên là địa phương kiểm soát tốt đội tàu với thành tích không có tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài bị bắt giữ.

Để đạt được kết quả này, bên cạnh việc tuyên truyền thay đổi nhận thức từ "nghề cá nhân dân" sang "nghề cá có trách nhiệm", Thanh Hóa đang áp dụng quy trình kiểm soát "nội bất xuất, ngoại bất nhập" nếu không đủ thủ tục tại các cảng trọng điểm.

Cảng cá Lạch Bạng những ngày cuối tháng 11. Đây là một trong ba cảng cá chỉ định của tỉnh Thanh Hóa dành cho tàu trên 15m, với lưu lượng lên tới 400 tàu thường xuyên hoạt động và gần 2.000 lượt ra vào mỗi năm.

Không khí lao động tại đây khẩn trương nhưng rất trật tự. Sự thay đổi lớn nhất chính là tư duy của ngư dân. Anh Nguyễn Thành Khôi, một chủ tàu cá chia sẻ, trước đây anh em thường ngại thủ tục, nhưng nay ai cũng hiểu: Gỡ thẻ vàng Ủy ban châu Âu (EC) không phải chuyện của nhà nước, mà gắn liền với giá cá, giá dầu của chính mình: "Nếu mà ổn định được, mà thông thương được nguồn lợi thủy sản ấy, thì các công ty xuất nhập khẩu họ làm dễ hơn, họ sẽ nâng được cái giá thu mua lên. Ví dụ con cá đang từ 5-7 ngàn có thể lên 10 ngàn. Giá thành tốt hơn, bán được nhiều nước hơn thì bà con chúng tôi lấy cái đó đập vào tiền nguyên liệu, tiền dầu mỡ... nó cũng đỡ khổ hơn cho anh em đi biển."

Từ nhận thức về lợi ích kinh tế, ngư dân đã tự giác hơn trong tuân thủ pháp luật. Tuy nhiên, để đảm bảo tính nghiêm minh, tại Cảng cá Lạch Bạng, một quy trình kiểm soát liên ngành khép kín đã được thiết lập. Mọi tàu thuyền trước khi rời bến hay cập cảng đều phải qua "màng lọc" kỹ lưỡng của ba lực lượng: Ban quản lý cảng, Biên phòng và Kiểm ngư.

Ông Đinh Tiến Đạt, Phụ trách Cảng cá Lạch Bạng cho biết: "Tổ thanh tra là cái tổ liên ngành gồm ba lực lượng là ban quản lý cảng, lực lượng biên phòng và lực lượng kiểm ngư sẽ kiểm soát toàn bộ tất cả các tàu thuyền ra vào tại cảng, rời cảng và cập cảng, kiểm soát sản lượng lên cảng nữa. Về cái chấp hành ở đây thì người dân qua công tác tuyên truyền thì thời gian vừa qua người dân cũng thực hiện tốt việc đấy."

Thực tế cho thấy, vấn đề nan giải nhất hiện nay không phải là vi phạm vùng biển nước ngoài, mà là lỗi mất kết nối thiết bị giám sát hành trình (VMS). Theo quy định tại Nghị định 38 và mới nhất là Nghị định 301 sửa đổi, việc xử lý hành vi này đòi hỏi sự minh bạch và chặt chẽ để phân biệt giữa lỗi kỹ thuật khách quan và hành vi cố tình ngắt sóng.

Ông Đinh Tiến Đạt giải thích rõ hơn về quy trình xử lý tình huống này: "Bên EC người ta sẽ kiểm tra các hồ sơ, khi có trường hợp mất kết nối thì các lực lượng phải tập trung làm việc với chủ phương tiện để xác minh. Nếu như do thiết bị hoặc sóng không thu được tín hiệu thì là lỗi khách quan. Còn về cái mất kết nối, cứ trên 6 tiếng là chủ tàu hoặc thuyền trưởng phải có trách nhiệm báo vị trí về bờ cho cơ quan quản lý và phải về cảng để khắc phục."

Để hỗ trợ tối đa cho ngư dân thực hiện các quy định ngặt nghèo này, hạ tầng công nghệ tại Thanh Hóa cũng đang được gấp rút nâng cấp. Bên cạnh hệ thống camera giám sát, loa truyền thanh, Cảng cá Lạch Bạng chuẩn bị đưa vào vận hành các Kiosk điện tử - tương tự như tại các trung tâm hành chính công. Đây sẽ là công cụ đắc lực giúp ngư dân, kể cả những người không rành công nghệ, có thể dễ dàng thực hiện khai báo truy xuất nguồn gốc thủy sản điện tử (eCDT) ngay tại cảng.

Với sự đầu tư bài bản về hạ tầng, sự nghiêm minh của tổ kiểm soát liên ngành và sự đồng lòng của ngư dân như anh Khôi, Thanh Hóa đang chứng minh rằng: Kỷ luật chính là sức mạnh để nghề cá Việt Nam vươn xa, hướng tới mục tiêu gỡ thẻ vàng trong thời gian sớm nhất. 

Cẩm nang hữu ích về IUU

Trong bóng đá, khi trọng tài rút thẻ vàng, đó là lời cảnh cáo: "Anh đã phạm luật, hãy cẩn thận, nếu không sẽ bị đuổi khỏi sân". Trên biển cả mênh mông cũng vậy. Suốt mấy năm nay, cụm từ "Thẻ vàng EC" đã trở thành nỗi lo canh cánh của ngành thủy sản Việt Nam.

Vậy chiếc "thẻ vàng" này đến từ đâu? Nó đến từ 3 chữ cái: I – U – U. Nghe thì có vẻ thuật ngữ chuyên môn, nhưng thực ra, IUU là những câu chuyện rất đời thường trên biển.

IUU là viết tắt tiếng Anh của: Khai thác bất hợp pháp, Không báo cáo và Không theo quy định. Để dễ hiểu, bà con hãy tưởng tượng việc đi biển cũng giống như lái xe trên đường cao tốc vậy.

Thứ nhất, I (Illegal) – Bất hợp pháp: Giống như việc lái xe đi vào đường cấm hay vượt đèn đỏ. Trên biển, đó là khi tàu ta sang vùng biển nước bạn đánh bắt trộm. Hoặc dùng thuốc nổ, xung điện để tận diệt cá tôm. Đây là lỗi nặng nhất, giống như đi ngược chiều trên cao tốc, rất nguy hiểm và bị phạt rất nặng.

Thứ hai, U (Unreported) – Không báo cáo: Hãy tưởng tượng một chiếc xe chở hàng mà không có hóa đơn, không khai báo hàng hóa. Với nghề cá, đó là khi tàu về cảng nhưng không nộp nhật ký khai thác. Bắt được 1 tấn cá ngừ nhưng lại ghi trong sổ là… cá nục, hoặc không ghi gì cả. Cơ quan chức năng không biết con cá đó từ đâu ra, có sạch không, có đúng quy định không.

Thứ ba, U (Unregulated) – Không theo quy định: Cái này giống như xe "dù", xe không đăng kiểm, không biển số mà vẫn chạy. Tàu cá không có giấy phép, không lắp thiết bị giám sát hành trình (VMS), hoặc lắp rồi mà cố tình tắt đi để "tàng hình". Đó là vi phạm quy định.

Vậy tại sao Châu Âu lại "khắt khe" như vậy khi đưa ra chế tài IUU?

Nhiều bà con thắc mắc: "Biển rộng trời cao, con cá là lộc trời, sao bắt bớ khó khăn thế?". Thực ra, Ủy ban Châu Âu (EC) hay các thị trường lớn, họ muốn ăn con cá phải "sạch". Sạch ở đây không chỉ là vệ sinh, mà là sạch về nguồn gốc. Họ không chấp nhận mua một con cá bị đánh bắt trộm, hoặc con cá nhỏ xíu vừa mới nở đã bị bắt lên. Nếu chúng ta không gỡ được "Thẻ vàng", tệ hơn là bị "Thẻ đỏ", thì tôm cá Việt Nam sẽ bị cấm xuất khẩu vào Châu Âu hoàn toàn. Khi đó, giá cá rớt thê thảm, tàu nằm bờ, người thiệt thòi đầu tiên chính là bà con ngư dân mình.

Chống IUU không phải là làm khó ngư dân, mà là để bảo vệ nguồn lợi thủy sản cho con cháu mai sau. Cá tôm cần thời gian để lớn, biển cần được nghỉ ngơi. Bà con cả nước nói chung đang thay đổi từng ngày: Mở máy giám sát hành trình 24/24. Ghi nhật ký khai thác rõ ràng. Chỉ đánh bắt ở vùng biển cho phép. Đó là cách chúng ta giữ biển, giữ nghề và giữ nồi cơm của chính mình.

Mong mỏi của ngư dân:

"Trước hết thì bây giờ mình là ngư dân thì luật ban hành ra thì mình cứ tuân thủ theo. Còn lợi ích thì  nay mai mà gỡ được mà bán cái số lượng con cá hoặc là giá cả sản phẩm nó lên thì cái đấy thì lợi cho ngư dân quá. Nhưng mà trước mắt là bây giờ mình chưa làm được cho nên mình cũng chưa biết là sau này ra sao. Nhưng mà bây giờ thì bà con ngư dân cũng đang mong muốn để gỡ được cái thẻ vàng cho bà con ngư dân để khai thác cho nó thuận tiện và dễ dàng hơn."

"Nói chung là cũng muốn làm sao mà tới đây để được mở rộng ra ngoài khơi tí nữa. Tức là cái cái vùng biển trong này hết cá mất rồi, như là muốn đi ra ngoài kia giáp ngoài biên mình đấy mà không biết là đi đâu. Không biết là cái thẻ vàng này mình có gỡ được không, bà con mà nằm ở trong này là bà con đói to. Nói chung là cũng rất mong muốn nhà nước, tỉnh, trung ương làm sao hỗ trợ cho bà con đỡ giá dầu, mà cứ mỗi lần giá lên vầy bà con chả biết làm sao. Đói!"

"Nói chung là cầu mong gỡ được cái cái thẻ vàng. Rồi thì người dân đỡ vất vả mà công việc làm ăn đánh bắt cho may mắn, rồi không phải cần phải bị chèn ép giữa nước ngoài gì hết. Nhà nước, cơ quan chức năng làm sao để cho người dân đỡ vất vả rồi đánh bắt cho nó hiệu quả với công việc làm trên biển."