Điều hành giá xăng dầu: Cần hài hòa lợi ích nhà nước, doanh nghiệp và người tiêu dùng

Liên Bộ Công Thương - Tài chính đã điều chỉnh giá bán lẻ xăng dầu trong đêm qua (2/4). Trong đó, giá xăng RON 95 tăng 827 đồng/lít, giá bán lẻ không cao hơn 25.159 đồng/lít. Giá dầu diesel tăng 5.387 đồng, lên mức 40.827 đồng.

Trước đó, Bộ Công Thương lấy ý kiến về dự thảo Thông tư Quy định về chi tạm ứng cho Quỹ bình ổn giá xăng dầu từ nguồn tăng thu ngân sách trung ương năm 2025, trích lập Quỹ bình ổn giá xăng dầu và hoàn trả tạm ứng cho ngân sách. Đáng chú ý là đề xuất chi sử dụng ngân sách tạm ứng lần đầu ở mức tối đa 5.000 đồng/lít đối với dầu diesel và 4.000 đồng/lít với các mặt hàng khác.

Cơ chế điều hành giá xăng dầu hiện nay có tác động thế nào đến hoạt động của doanh nghiệp bán lẻ? Cần điều chỉnh ra sao để hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người tiêu dùng?

PV VOV Giao thông có cuộc trao đổi với chuyên gia kinh tế, TS. Giang Chấn Tây, Giám đốc Công ty TNHH MTV Bội Ngọc, đơn vị kinh doanh xăng dầu tại Vĩnh Long về nội dung này.

PV: Theo ông, cơ chế điều hành giá xăng dầu hiện nay có những điểm gì chưa phù hợp, đặc biệt với hoạt động của doanh nghiệp bán lẻ?

TS. Giang Chấn Tây: Thứ nhất là có sự mất cân đối nghiêm trọng giữa quyền và nghĩa vụ. Đây là cơ chế đẩy rủi ro một chiều, doanh nghiệp bán lẻ không được quyền quyết định giá, nhưng lại phải “gánh” toàn bộ rủi ro khi giá điều chỉnh giảm sâu.

Có những thời điểm doanh nghiệp vừa nhập hàng giá rất cao, thì ngay sau đó, giá bán bị điều chỉnh giảm mạnh, dẫn đến tình trạng càng bán càng lỗ. Thậm chí, lỗ trực tiếp mỗi lít xăng đến hơn 6.000 đồng, chưa kể chi phí vận hành.

Thứ hai, doanh nghiệp bán lẻ bị kẹt ở giữa hai đầu. Đầu vào thì chi phí vốn và lãi suất ngân hàng tăng liên tục. Cụ thể, một số nơi cuối năm 2025 lãi suất 6%, thì đến nay đã lên 10%, thậm chí có nơi tăng lên tới 15%. Trong khi giá nhập vào tăng, mặt bằng chi phí chung tăng rất cao. Ở đầu ra, giá bán bị kiểm soát cứng theo quy định.

Thứ ba, chuỗi phân phối đang phân bổ lợi ích chưa công bằng. Chi phí định mức và lợi nhuận định mức theo quy định là dành cho toàn bộ chuỗi, nhưng thực tế không đến được khâu bán lẻ.

Khi chiết khấu 0 đồng, doanh nghiệp bán lẻ gần như không được hưởng phần chi phí định mức chứ đừng nói tới lợi nhuận định mức, trong khi còn phải chi rất nhiều thứ để vận hành như: điện nước, công nhân, hao hụt, chi phí hóa đơn từng lần.

Cơ chế điều hành hiện nay thiếu ổn định, khiến rủi ro chính sách lớn hơn rủi ro thị trường. Tôi cho rằng nếu không có sự điều chỉnh kịp thời, thì không chỉ doanh nghiệp bán lẻ khó khăn, mà còn có nguy cơ ảnh hưởng tính ổn định của toàn hệ thống phân phối xăng dầu.

Thuế xăng dầu bằng 0: Lời giải nào cho bài toán thu ngân sách hay kiểm soát lạm phát?

Thủ tướng: Xây dựng kho dự trữ chiến lược xăng dầu phải thực hiện trên tinh thần khẩn cấp

Tạm ứng 8.000 tỷ đồng cho Quỹ bình ổn giá xăng dầu

Thủ tướng: Không để thiếu nguồn cung xăng dầu; khẩn trương xây dựng kho dự trữ chiến lược

PV: Ông có đánh giá như thế nào về việc sử dụng quỹ bình ổn và ngân sách trong điều hành giá xăng dầu thời gian qua và những tác động đáng lưu ý?

TS. Giang Chấn Tây: Thứ nhất, quỹ bình ổn lẽ ra đóng vai trò giảm sốc giá, nhưng thực tế lại đang sử dụng theo hướng can thiệp sâu, gây giật cục và gây sốc về giá. Có những thời điểm xả quỹ với biên độ lớn 3.000 - 4.000 đồng, thậm chí hơn, kéo giá xuống nhanh trong thời gian ngắn. Điều này không những không ổn định thị trường, mà còn tạo ra cú sốc khiến doanh nghiệp lỗ nặng.

Thứ hai, việc sử dụng ngân sách để giữ giá thấp một cách dàn trải là “lệch” vai trò tài khóa. Thứ ba là không nên hỗ trợ giá xăng. Dầu là yếu tố đầu vào của toàn bộ ngành sản xuất, tác động trực tiếp lên giá thành, giá vốn và áp lực lạm phát. Trong khi đó, xăng chủ yếu phục vụ cho tiêu dùng ở mức lan tỏa gián tiếp và thấp hơn.

Tuy nhiên, chính sách điều hành hiện nay đang có xu hướng “cào bằng”, thậm chí ưu tiên sai lệch, làm suy giảm hiệu quả điều tiết kinh tế vĩ mô. Quan trọng hơn là cách điều hành với biên độ lớn, thiếu ổn định, cùng những nghịch lý chênh lệch giá giữa xăng và dầu ở mức trên 15.000 đồng là điều bất hợp lý.

Cách điều hành này không hỗ trợ được nhiều cho việc đạt các mục tiêu tăng trưởng mà Đảng và Nhà nước đã đặt ra. Khi giá xăng bị kéo xuống thấp bất thường, người dân sẽ giảm động lực tiết kiệm năng lượng. Một hệ quả đáng lưu ý là khi giá trong nước bị neo ở mặt bằng thấp hơn khu vực sẽ kích thích buôn lậu, làm thất thoát nguồn lực quốc gia, và tiềm ẩn rủi ro về thương mại quốc tế như nguy cơ bị đánh thuế chống bán phá giá.

Hệ quả trực tiếp là rủi ro bị chuyển dịch từ phía doanh nghiệp yếu nhất trong chuỗi cung ứng là doanh nghiệp bán lẻ, tổn thất nặng nề khi Bộ Công Thương điều chỉnh giá. Doanh nghiệp đặt hàng ở mặt bằng giá cũ, vì không được ngưng bán nên phải đặt theo giá thị trường của nhà cung cấp. Nhưng khi hàng về, giá lại đột ngột giảm mạnh, dẫn đến thua lỗ tức thì.

Nếu không điều chỉnh chính sách này thì sẽ làm “méo mó” thị trường và sai lệch điều hành vĩ mô. Bình ổn không có nghĩa là giữ giá thấp trong mọi điều kiện, mà là phải giữ cho thị trường vận hành đúng quy luật và không gây sốc cho nền kinh tế.

PV: Trên cơ sở thực tiễn, theo ông, cần điều chỉnh cơ chế điều hành xăng dầu ra sao để có thể hài hòa được lợi ích giữa nhà nước, doanh nghiệp và người tiêu dùng?

TS. Giang Chấn Tây: Thứ nhất, cần minh bạch, phân bổ lại đúng chi phí định mức và lợi nhuận định mức cho toàn chuỗi để doanh nghiệp bán lẻ cũng được hưởng tương ứng theo khẩu hiệu: lợi ích hài hòa, rủi ro chia sẻ. Doanh nghiệp bán lẻ phải có phần lợi nhuận và chi phí vận hành thì hệ thống mới bền vững.

Thứ hai, phải kiểm soát giá bán buôn của doanh nghiệp đầu mối, không để tình trạng đẩy giá bán buôn lên sát, hoặc bằng với giá bán lẻ, dẫn đến chiết khấu 0 đồng, làm méo mó việc quản lý giá. Nó triệt tiêu vai trò quản lý điều hành và gây lủng củng trong khâu phân phối.

Thứ ba, điều hành giá cần linh hoạt hơn và giảm độ trễ để bám sát diễn biến thị trường thế giới, tránh tình trạng thế giới tăng Việt Nam giảm, và ngược lại. Cần tính đúng chi phí thực tế vận chuyển, lãi suất để tránh tình trạng doanh nghiệp bán dưới giá vốn.

Thứ tư, cần xem xét lại vai trò quỹ bình ổn. Có thể cần bỏ quỹ bình ổn dần để kinh tế Việt Nam đi đúng cam kết Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) và được công nhận là kinh tế thị trường đầy đủ.

Trong giai đoạn chưa bỏ quỹ thì chỉ nên sử dụng để giảm sốc, ổn định thị trường, chứ không nên dùng để kéo giá xuống thấp tràn lan, bao tiêu cho những thứ xa xỉ của xã hội.

Thứ năm, về kinh tế vĩ mô, nên ưu tiên điều tiết và hỗ trợ dầu hơn là xăng, vì dầu tác động trực tiếp đến sản xuất, logistic và rất nhạy cảm trong giá thành sản phẩm. Nếu giá dầu tăng thì giá vốn và giá thành tăng, ảnh hưởng chỉ số tiêu dùng và tăng trưởng thực chất mà Chính phủ đang rất quan tâm.

Khi ba chủ thể cùng được đảm bảo lợi ích thì nhà nước sẽ điều tiết đúng vai trò, doanh nghiệp có lợi nhuận hợp lý, người dân được hưởng lợi bền vững; thị trường xăng dầu mới vận hành ổn định và đóng góp tích cực cho phát triển kinh tế.

PV: Xin cảm ơn ông!/.