Buộc phải tăng thuế, nếu muốn giảm người hút thuốc

Kinh nghiệm của nhiều nước trên thế giới cho thấy, việc tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá tương ứng với lạm phát và thu nhập người dân có thể thay đổi số lượng người hút thuốc.

Luật Phòng chống tác hại của thuốc lá có hiệu lực từ năm 2013 và Việt Nam đã áp dụng đồng thời nhiều giải pháp để hạn chế hút thuốc như tăng thuế tiêu thụ đặc biệt thuốc lá, cấm quảng cáo các sản phẩm thuốc lá…

Tuy nhiên, số lượng thuốc lá tiêu thụ tại Việt Nam vẫn ở mức cao, khoảng 4 tỷ bao năm 2021.

Theo số liệu từ Tổ chức Y tế thế giới, năm 2021, mỗi năm, Việt Nam có 104.300 ca tử vong vì các bệnh liên quan đến thuốc lá, trong đó sử dụng thuốc lá gây tử vong 85.500 ca và hút thuốc lá thụ động gây ra 18.800 ca.

Thạc sĩ Phan Thị Hải, Phó Giám đốc Quỹ phòng chống tác hại thuốc lá nhấn mạnh, sử dụng thuốc lá còn gây lên gánh nặng bệnh tật và làm suy giảm chất lượng người lao động. Hơn 45 triệu người Việt Nam có nguy cơ mắc các bệnh liên quan đến thuốc lá và tử vong sớm do hút thuốc lá chủ động, hoặc bị động:

"Việc sử dụng thuốc lá không gây chết người ngay tại chỗ như TNGT, nhưng việc sử dụng thuốc lá nó là một nguyên nhân, yếu tố nguy cơ và người hút thuốc sẽ tích lũy dần các nguy cơ gây bệnh. Chính vì vậy càng về sau, nếu chúng ta không giảm được tỷ lệ sử dụng thuốc lá thì số lượng người tử vong, mắc bệnh có liên quan đến thuốc lá, gánh nặng bệnh tật sẽ rõ hơn trong vòng 20-30 năm tới".

Theo ước tính sơ bộ của Hội kinh tế Y tế Việt Nam, năm 2022, tổng chi phí liên quan đến khám chữa bệnh, ốm đau và tử vong sớm do các bệnh liên quan đến sử dụng thuốc lá là khoảng 108 tỷ đồng/ năm,  gấp 5 lần so với nguồn thu thuế thuốc lá cho ngân sách quốc gia.

Thạc sĩ Đào Thế Sơn, Chuyên gia Tổ chức Y tế cộng đồng toàn cầu (Vital Strategies) phân tích, ngoài việc gây thiệt hại về kinh tế, làm gia tăng chi phí ô nhiễm môi trường khoảng 99 nghìn tỷ đồng/ năm,  việc sử dụng thuốc lá làm mất đi tổng cộng 21,8 triệu giờ lao động của người Việt Nam mỗi năm (trong đó, thời gian người bệnh nghỉ việc đi khám chữa bệnh là 13,4 triệu giờ, thời gian người già nghỉ việc để chăm sóc 8,3 triệu giờ).

Để giảm thiểu số lượng người sử dụng thuốc lá, theo ông Sơn, giải pháp tăng thuế TTĐB nhanh và mạnh sẽ mang lại nhiều hiệu quả: "Tăng thuế TTĐB thuốc lá giúp Việt Nam rất nhiều trong giảm chi phí y tế và chi phí môi trường, nâng cao chất lượng của tăng trưởng. Thứ hai, tác động của thuế nâng cao nguồn lực lao động, chất lượng lao động cao hơn, rất cần thiết cho giai đoạn phát triển sắp tới. Thứ ba, nguồn thu từ thuế TTĐB là nguồn quan trọng giảm thiểu mất cân bằng ngân sách, và tạo khoảng không cho các nhà hoạch định chính sách tài trợ cho các chương trình an sinh xã hội"

Từ năm 2008 đến năm 2019, Việt Nam mới chỉ thực hiện 3 lần tăng thuế TTĐB thuốc lá nhưng mức tăng mỗi lần thấp chỉ 5% và khoảng cách giữa các lần tăng thuế khá dài. Theo TS Nguyễn Ngọc Anh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Chính sách và phát triển (Depocen), các doanh nghiệp sản xuất thuốc lá trong nước thời gian qua vẫn có tốc độ tăng trưởng khá cao, xấp xỉ khoảng 10%, và còn phục vụ cho hoạt động xuất khẩu.

Ông Ngọc Anh cho biết, công cụ thuế chưa thực sự hiệu quả. Quá trình tăng thuế này, không ảnh hưởng đến sản lượng tiêu thụ thuốc lá điếu trong nước và chưa có tác động lớn đến hành vi của người tiêu dùng: "Ngày xưa là phải mất hơn 30 % thu nhập hàng năm thì mới mua được 100 bao/năm, bây giờ chỉ khoảng 5 % thôi đã mua 100/năm rồi. Tức là tức là khả năng mua thuốc lá của mình đã tăng lên rất nhiều theo thời gian và thuế không tăng một cách tương ứng để làm hạn chế khả năng chi trả của mình. Việc mua thuốc trở nên rất dễ dàng, chính nó là một lý do làm cho giá thuốc lá Việt Nam hiện nay đang rẻ về mặt tuyệt đối so với khu vực và rẻ về mặt tương đối so với thu nhập".

Tại Thái Lan, mức thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá đang cao gần gấp đôi so với Việt Nam, trong khi sản lượng thuốc lá điếu chỉ bằng một nửa so với nước ta. Mức thuế TTĐB đối với thuốc lá được quốc gia này tăng đều đặn và liên tục, nên đã phát huy hiệu quả trong thay đổi hành vi người tiêu dùng.

Kết quả nghiên cứu cho thấy, công cụ thuế chiếm tỷ lên 61% tác động giảm số lượng người hút thuốc lá, so với tỷ lệ trên 22% của hoạt động cấm quảng cáo thuốc lá.

Các chuyên gia đề xuất, để thực hiện mục tiêu giảm tỷ lệ người hút thuốc đã đề ra, Việt Nam cần sử dụng hiệu quả công cụ thuế, trong đó cần bổ sung mức thuế tuyệt đối với sản phẩm thuốc lá ở mức ít nhất 5.000 đồng/bao vào năm 2026 và tăng dần, đạt 15.000/ bao vào năm 2030.

Việc tăng thuế tiêu thụ đặc biệt thuốc lá tăng tương ứng với mức lạm phát và thu nhập người dân sẽ đem lại hiệu quả tốt và bền vững trong tương lai./.