Bảo vệ người trẻ thế nào khi thần tượng vướng lao lý vì ma tuý?

Đây cũng là nội dung cuộc trao đổi giữa PV VOV Giao thông với Tiến sĩ Tâm lý học Tô Nhi A - Giảng viên trường Đại học Luật TP.HCM.

PV: Theo Tiến sĩ thì việc liên tiếp xảy ra các vụ việc nghệ sĩ, người nổi tiếng bị bắt/khởi tố vì liên quan đến ma túy sẽ tạo ra những tác động tâm lý và nhận thức như thế nào đối với những bạn trẻ?

Tiến sĩ Tô Nhi A: Tác động lớn nhất không nằm ở việc một người nổi tiếng bị bắt mà nằm ở sự đổ vỡ của những khuôn mẫu mà người trẻ đang dùng để định nghĩa thành công. Người nổi tiếng thường xuất hiện với hình ảnh hấp dẫn như là tài năng, thành công, giàu có, được yêu mến và có sức ảnh hưởng lớn.

Khi liên tiếp xảy ra các vụ việc liên quan đến ma túy, phạm tội ở người nổi tiếng thì người trẻ có thể rơi vào trạng thái bị nhiễu nhận thức. Một số bạn bắt đầu hoài nghi thành công thực sự là cái gì? Liệu những điều mình từng ngưỡng mộ có đáng tin không?

Nhưng đáng lo hơn là sự lặp đi lặp lại của các thông tin này có thể tạo ra hiện tượng tâm lý gọi là bình thường hóa cái bất thường. Tức là điều mà từng gây sốc dần có thể trở thành quen thuộc khiến một số bạn trẻ có thể nhìn nhận hành vi lệch chuẩn không còn quá nghiêm trọng hay là quá xa lạ và có thể làm cho các bạn cảm thấy không cần thiết phải cảnh giác để miễn nhiễm với những cái xấu như thế này.

PV: Bà có thể phân tích cụ thể hơn những hệ luỵ mà người trẻ có thể gặp phải khi các thần tượng "sụp đổ" theo cách này thưa Tiến sĩ?

Tiến sĩ Tô Nhi A: Khi thần tượng sụp đổ thì điều bị tổn thương không phải chỉ đơn giản là hình ảnh của người nổi tiếng đó mà đôi khi còn là niềm tin của chính người hâm mộ nữa. Trong tâm lý học có một khái niệm đó là mối quan hệ cận xã hội, tức là một người cảm thấy gắn bó cảm xúc rất sâu với một nhân vật công chúng dù chưa từng gặp trực tiếp.

Vậy thì khi mà thần tượng vướng vào những cái hành vi vi phạm pháp luật hay là lệch chuẩn thì người trẻ, người hâm mộ có thể trải qua nhiều phản ứng khác nhau như thất vọng, tức giận, rồi phủ nhận hoặc thậm chí là mất phương hướng. Một số bạn trẻ có thể rơi vào trạng thái khủng hoảng niềm tin như là mình đã tin sai người?

Tuy nhiên cũng có một chiều hướng khác đáng quan tâm hơn nữa đó là hiệu ứng tò mò. Đặc biệt ở lứa tuổi thanh thiếu niên não bộ vẫn đang phát triển mạnh ở vùng kiểm soát hành vi nhưng mà lại rất nhạy cảm với kích thích mới lạ và cảm giác mạnh.

Nếu mà thông tin được lan truyền theo cái cách giật gân, tô đậm lên cái sự bí ẩn hay là đời sống ngầm của nghệ sĩ thay vì tạo sự cảnh giác thì có thể vô tình khơi gợi sự tò mò hoặc là tâm lý muốn thử nghiệm ở một bộ phận người trẻ thì điều này thực sự rất là đáng lo ngại.

PV: Ở góc độ giáo dục gia đình, cha mẹ nên làm gì khi con em tiếp xúc với những thông tin tiêu cực này qua mạng xã hội?                                         

Tiến sĩ Tô Nhi A: Điều mà cha mẹ cần làm trong những trường hợp này không phải là che chắn thông tin khỏi con mình hay là cấm con tiếp cận thông tin mà phải trở thành người đồng hành giúp con đọc hiểu thông tin đó. Thực tế thì trẻ em và thanh thiếu niên ngày hôm nay tiếp cận tin tức trên mạng xã hội nhanh hơn cha mẹ rất nhiều.

Vì vậy thay vì phản ứng kiểu cấm con xem mấy chuyện đó thì phụ huynh có thể mở lời bằng những câu hỏi như là con nghĩ như thế nào khi nghe thông tin này? Theo con thì điều gì khiến một người nổi tiếng lại đi đến những lựa chọn như vậy? Hoặc là nếu như là người hâm mộ thì con sẽ cảm thấy thế nào trong trường hợp mà thần tượng của mình rơi vào những sai lầm như thế này?

Những câu hỏi mở sẽ giúp cho các bạn trẻ suy nghĩ thay vì là chỉ tiếp nhận thụ động thông tin. Và đây cũng là cơ hội để cha mẹ giúp con hiểu rằng một con người có thể rất giỏi ở một lĩnh vực nào đấy nhưng không đồng nghĩa với việc mọi lựa chọn trong cuộc sống của họ đều đúng. Điều quan trọng nữa không phải là tìm một thần tượng hoàn hảo mà là học cách nhìn nhận con người một cách đa chiều và có tư duy phản biện.

Và đây cũng là trải nghiệm đáng giá để phụ huynh có những cuộc giao tiếp, chia sẻ, gắn bó cũng và gia tăng vai trò của mình với con trong quá trình con trưởng thành.

PV: Theo bà thì gia đình, nhà trường và cộng đồng cần phối hợp như thế nào để tạo ra "hàng rào bảo vệ" giúp trẻ em và thanh thiếu niên không bị lôi kéo bởi những tấm gương tiêu cực, đặc biệt trong bối cảnh mạng xã hội lan truyền thông tin rất nhanh?

Tiến sĩ Tô Nhi A: Thực tế thì không có môi trường nào có thể bảo vệ trẻ nếu như phải làm điều này một mình. Gia đình, nhà trường và cộng đồng phải phối hợp như một cái kiềng ba chân tạo ra ba lớp bảo vệ đối với trẻ. Gia đình thì tạo ra sự gắn kết cảm xúc và giá trị nền tảng. Nhà trường trang bị kỹ năng nhận diện nguy cơ, kỹ năng phản biện và quản lý cảm xúc. Cộng đồng là nơi tạo ra những tình huống phát triển tích cực cho các bạn trẻ.

Trong thời đại mạng xã hội thì chúng ta không thể ngăn trẻ nhìn thấy những điều tiêu cực nhưng mà chúng ta có thể giúp các em có một bộ lọc để tiếp nhận những thông tin đó. Một bạn trẻ có khả năng tự nhận thức tốt, có kỹ năng từ chối áp lực nhóm, có nơi để chia sẻ cảm xúc và những mối quan hệ lành mạnh thì sẽ có ít nguy cơ bị lôi kéo hơn rất nhiều.

Người trẻ không chỉ cần lời cảnh báo về điều xấu mà còn cần những hình ảnh cụ thể về điều tốt để hướng tới. Nếu chúng ta chỉ liên tục nói về các vụ bê bối, sai phạm hay lệch chuẩn, vô hình trung chúng ta đang để cái tiêu cực chiếm sóng nhiều hơn cái tích cực. Chúng ta cần phải chủ động tôn vinh những hình mẫu gần gũi và chân thực hơn cho người trẻ. Quan trọng hơn là cũng cần phải thay đổi định nghĩa về thành công.

Thành công không chỉ là nổi tiếng nhanh, giàu có hay là được chú ý nhiều mà còn là khả năng sống tử tế, biết chịu trách nhiệm và giữ được sức khỏe tinh thần của chính mình. Khi người trẻ có những điểm tựa giá trị đủ vững, sức hút của những hình mẫu lệch chuẩn sẽ khó có thể làm cho các em lung lay.

PV: Xin cảm ơn bà về cuộc trò chuyện này!