Trong bối cảnh thương mại quốc tế ngày càng bị siết chặt bởi các tiêu chuẩn về xuất xứ, bản quyền, công nghệ thì bắt buộc phải bảo vệ nghiêm quyền sở hữu trí tuệ và làm lành mạnh không gian mạng.
Hiện nay, sự phát triển mạnh của Internet, nền tảng số và đặc biệt là công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đang khiến vấn đề vi phạm bản quyền bước sang một giai đoạn hoàn toàn khác so với trước đây.
Nếu trước kia hành vi xâm phạm bản quyền thường mang tính nhỏ lẻ, thủ công, thì nay đã xuất hiện các mô hình khai thác nội dung trái phép có tổ chức, vận hành theo chuỗi, có doanh thu và có yếu tố xuyên biên giới. Chỉ với một hệ thống máy chủ, công cụ AI và nền tảng phân phối tự động, các đối tượng có thể sao chép, cắt ghép, tổng hợp, phát tán hàng nghìn nội dung trong thời gian rất ngắn.
Đáng chú ý, AI đang làm cho tốc độ vi phạm diễn ra gần như tức thời. Một tác phẩm vừa được phát hành có thể ngay lập tức bị thu thập dữ liệu, tạo bản sao, tạo nội dung phái sinh hoặc phân phối lại trên nhiều nền tảng khác nhau mà chủ sở hữu quyền gần như không kịp kiểm soát.
Không chỉ âm nhạc, phim ảnh hay truyền hình thể thao, mà sách, bài báo, bài giảng, hình ảnh, giọng nói, dữ liệu sáng tạo… đều đang trở thành nguồn nguyên liệu cho các hệ thống khai thác trái phép.
Nguy hiểm hơn là nhiều hành vi vi phạm hiện nay được “ẩn” dưới vỏ bọc công nghệ. Có những nền tảng sử dụng AI để tự động tổng hợp tin tức, chuyển đổi giọng đọc, dựng video, tạo phụ đề, cắt highlight hoặc tạo nội dung mới từ dữ liệu có bản quyền nhưng không xin phép và không thực hiện nghĩa vụ tài chính với chủ thể quyền.
Điều này không chỉ gây thiệt hại kinh tế cho người sáng tạo mà còn ảnh hưởng trực tiếp tới môi trường sáng tạo quốc gia. Nếu nội dung bị khai thác tràn lan nhưng người sáng tạo không được bảo vệ và không được hưởng lợi chính đáng thì sẽ rất khó để duy trì một hệ sinh thái sáng tạo bền vững trong tương lai.
Trong bối cảnh đó, việc ngăn chặn và xử lý vi phạm bản quyền cũng buộc phải thay đổi mạnh mẽ cả về tư duy lẫn phương thức thực thi.
Trước hết, không thể tiếp cận theo cách xử lý truyền thống, tức là phát hiện từng vụ việc riêng lẻ rồi xử lý thủ công. Với môi trường số và AI, cần chuyển sang mô hình quản trị bản quyền theo hệ sinh thái, có sự phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, lực lượng công an, doanh nghiệp công nghệ, đơn vị cung cấp hạ tầng mạng, nền tảng số và các tổ chức đại diện quyền.
Thứ hai, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong chính hoạt động bảo vệ bản quyền. Muốn xử lý được vi phạm bằng AI thì cũng phải dùng công nghệ và AI để giám sát, truy vết, đối soát dữ liệu, phát hiện hành vi xâm phạm và xác định dòng tiền thu lợi bất hợp pháp trên môi trường mạng.
Bên cạnh hoạt động xử lý vi phạm, cần đặc biệt thúc đẩy cơ chế cấp phép tập thể và đại diện quyền trên môi trường số. Trong bối cảnh nội dung được khai thác với quy mô rất lớn, tốc độ rất nhanh và đa nền tảng, việc từng cá nhân tự đi quản lý, cấp phép hay bảo vệ quyền của mình sẽ ngày càng khó khả thi.
Do đó, mô hình các trung tâm đại diện quyền, tổ chức quản lý tập thể hoặc đơn vị triển khai theo cơ chế ủy quyền sẽ trở thành một hướng đi quan trọng. Thông qua cơ chế này, các nền tảng, doanh nghiệp công nghệ hay đơn vị khai thác nội dung có thể tiếp cận nguồn nội dung hợp pháp, nh bạch về quyền sử dụng, đồng thời giúp việc đối soát dữ liệu, phân chia tiền bản quyền và bảo vệ quyền lợi của tác giả, chủ sở hữu được thực hiện bài bản hơn.
Đây cũng là xu hướng mà nhiều quốc gia đang áp dụng để vừa bảo vệ quyền tác giả, vừa tạo hành lang pháp lý thuận lợi cho sự phát triển của AI và nền kinh tế số. Thay vì để môi trường mạng trở thành “vùng xám” về bản quyền, cần từng bước hình thành thị trường cấp phép nội dung số nh bạch, có trách nhiệm và có khả năng vận hành ở quy mô lớn.
Một điểm rất quan trọng nữa là phải thay đổi nhận thức xã hội về bản quyền trong thời đại số. Nhiều người vẫn cho rằng nội dung trên Internet là “ễn phí”, có thể sử dụng tùy ý. Tuy nhiên, phía sau mỗi tác phẩm là công sức, chi phí và giá trị sáng tạo thực sự. Nếu không xây dựng được văn hóa tôn trọng bản quyền thì sẽ rất khó phát triển ngành công nghiệp nội dung số một cách lành mạnh.
Cuộc chiến bản quyền trong thời đại AI sẽ không chỉ là câu chuyện pháp lý, mà còn là câu chuyện về bảo vệ động lực sáng tạo, bảo vệ tài sản trí tuệ quốc gia và bảo vệ sự phát triển bền vững của kinh tế số Việt Nam trong tương lai.