Cuộc chiến bản quyền khi AI bùng nổ

Cuộc chiến giữa vấn nạn vi phạm bản quyền và biện pháp ngăn chặn, xử lý sẽ ra sao trong công cuộc bùng nổ AI khiến việc sao chép và phân phối nội dung có thể diễn ra gần như tức thời?

Chỉ vài ngày sau khi chính thức khởi chiếu tại các hệ thống rạp chiếu phim, phim điện ảnh "Thỏ ơi!!" đã có tình trạng bị quay trộm và đăng tải trái phép lên các nền tảng mạng xã hội, website chia sẻ nội dung số. Giống như bộ phim này, hiện nay với công nghệ AI, một bộ phim, một chương trình truyền hình, một trận đấu, một gameshow có thể bị phát tán trên nhiều nền tảng chỉ sau vài phút.

Ông Trịnh Nguyễn Thiên Phước - Giám đốc Công Nghệ tại Gianty Việt Nam chia sẻ câu chuyện về AI vi phạm bản quyền từ hành vi cá biệt thành vấn nạn quy mô công nghiệp:

“Tháng 10/2025, OpenAI ra mắt công cụ tạo video Sora 2. Chỉ vài ngày sau, mạng xã hội tràn ngập video do AI tạo ra với hình ảnh Luffy của One Piece, Nezuko của Thanh gươm diệt quỷ, Pikachu, Mario, và đặc biệt là các nhân vật của Studio Ghibli. Khi người dùng gõ "My Neighbor Totoro" vào Sora 2, hệ thống tạo ra một video 10 giây với cảnh trạm xe buýt, có Satsuki, Mei và Totoro, có cả tiếng mưa rơi trên ô - gần như y hệt bản gốc”.

Ông Võ Đỗ Thắng - Giám đốc trung tâm an ninh mạng Athena chia sẻ rằng, với công nghệ AI, việc tạo ra một video rất thuận lợi, dễ dàng. Những sản phẩm nội dung số đã có trước hoàn toàn có thể sử dụng AI để sao chép, biên tập, chỉnh sửa, điều chỉnh để tạo một sản phẩm mới, phục vụ cho nhu cầu, mục đích riêng của người vi phạm. Trong khi, việc phát hiện và ngăn chặn các vi phạm này gặp nhiều khó khăn.

“Hiện nay AI gây ra việc vi phạm bản quyền hình ảnh, bản quyền thông tin. AI có khả năng sao chép thông tin và từ những thông tin đó có thể xào nấu và chế biến ra những thông tin khác. Nó xâm hại đến quyền dữ liệu cá nhân và có thể xâm hại bản quyền khi AI thu thập và chế biến thành những sản phẩm khác”.

Các chuyên gia nhấn mạnh, AI đang bị lợi dụng để vi phạm bản quyền ngày càng tinh vi, từ deepfake đến sao chép nội dung dưới nhiều hình thức. Sự phát triển của AI khiến việc sao chép, chỉnh sửa và phân phối nội dung có thể diễn ra gần như tức thời.

Không chỉ sao chép nguyên bản, công nghệ này còn tạo ra nhiều nội dung phái sinh, biến thể, khiến việc xác định ranh giới quyền sở hữu ngày càng phức tạp.

Thượng tá TS. Đào Trung Hiếu - Chuyên gia tội phạm học, cảnh báo xâm phạm bản quyền không còn dừng lại ở việc "ăn cắp chất xám" đơn thuần mà có thể gắn với lừa đảo, rửa tiền, buôn bán dữ liệu cá nhân, giả mạo thương hiệu, thao túng người tiêu dùng và phá hoại môi trường cạnh tranh:

“Đây là quá trình công nghiệp hóa hành vi xâm phạm sở hữu trí tuệ. Người vi phạm tận dụng AI, Big Data và máy chủ đặt ở nước ngoài, thanh toán điện tử và các công cụ ẩn danh để che giấu hoạt động. Điều này khiến cho việc phát hiện và thu thập chứng cứ và xử lý khó khăn hơn rất nhiều. AI làm mờ ranh giới giữa sáng tạo và sao chép, nếu không bảo vệ được bản quyền sẽ làm suy giảm động lực sáng tạo và tổn hại đến nền kinh tế tri thức”.

Theo số liệu từ Hiệp hội Sáng tạo và Bản quyền tác giả Việt Nam, năm 2022, Việt Nam đã thiệt hại khoảng 350 triệu USD do vi phạm bản quyền. Việt Nam là quốc gia đứng thứ 3 trong khu vực về tỷ lệ vi phạm bản quyền, với khoảng 15,5 triệu lượt người thường xuyên truy cập các trang web chứa nội dung lậu.

PGS. TS. Bùi Hoài Sơn - Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và xã hội của Quốc hội nhấn mạnh, trong bối cảnh đó, nếu không có một nền tảng pháp lý và văn hóa bản quyền vững chắc sẽ rơi vào tình trạng ai cũng dùng được sáng tạo của người khác, người sáng tạo sẽ mất động lực đầu tư nghiêm túc cho các sản phẩm trí tuệ.

Đây là thiệt hại không chỉ của một cá nhân hay doanh nghiệp, mà là thiệt hại đối với năng lực cạnh tranh quốc gia:

“Cuộc chiến bản quyền trong thời đại AI thì không chỉ dựa vào các biện pháp thủ công mà cần cách tiếp cận mới, đồng bộ hơn, nhanh hơn và thông minh hơn; trong đó pháp luật, công nghệ, trách nhiệm nền tảng và ý thức xã hội phải đi cùng với nhau. Trước hết cần hoàn thiện khung pháp lý về quyền tác giả trong môi trường số và môi trường AI”.

Hiện nay, việc bảo vệ bản quyền số liên quan trực tiếp tới 3 chủ thể gồm: chủ sở hữu nội dung, nền tảng trung gian và người dùng.

Vì vậy, chính sách quản lý phải bảo đảm hài hòa lợi ích giữa các bên. Vì thế, theo ông Vũ Hoàng Liên - Chủ tịch Hiệp hội Internet Việt Nam, cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý, nhà mạng, nền tảng số, doanh nghiệp an ninh mạng và các đơn vị nắm giữ bản quyền cũng cần được triển khai nhanh hơn và đồng bộ hơn:

“Việc đầu tiên là đảm bảo định danh, đảm bảo tính chính danh là quan trọng nhất. Thứ 2 là quản lý nguồn chia sẻ thông tin, sử dụng có đúng mục tiêu hay không; và chủ động quản lý, phát hiện ra những trường hợp vi phạm về bản quyền và sở hữu trí tuệ”.

Thực hiện Công điện 38 của Thủ tướng ngày 05/5/2026 về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, Bộ Công an sẽ chủ trì xác minh, điều tra, khởi tố một số vụ án nghiêm trọng liên quan đến quyền tác giả, quyền liên quan, nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý; đồng thời triệt phá các website và tổ chức điều hành website vi phạm bản quyền trực tuyến có lượng truy cập lớn; Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ cung cấp ý kiến chuyên môn, kết luận giám định phục vụ xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp.

Đây là điểm rất đáng chú ý, bởi một vụ việc có được xử lý nghiêm, đúng, đủ sức thuyết phục hay không phụ thuộc rất lớn vào khả năng xác định vi phạm, chứng minh thiệt hại và làm rõ trách nhiệm của các bên liên quan. 

AI bùng nổ mang lại cơ hội lớn cho sáng tạo và phân phối nội dung nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn nguy cơ xâm phạm quyền tác giả ở quy mô lớn.

Trong bối cảnh thương mại quốc tế ngày càng bị siết chặt bởi các tiêu chuẩn về xuất xứ, bản quyền, công nghệ thì bắt buộc phải bảo vệ nghiêm quyền sở hữu trí tuệ và làm lành mạnh không gian mạng.

Ông Mai Tú Anh, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Quyền sao chép Việt Nam chia sẻ góc nhìn với VOV Giao thông Quốc gia về vấn đề này qua bài viết nhan đề: "Không để môi trường mạng trở thành “vùng xám” về bản quyền”

Hiện nay, sự phát triển mạnh của Internet, nền tảng số và đặc biệt là công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đang khiến vấn đề vi phạm bản quyền bước sang một giai đoạn hoàn toàn khác so với trước đây.

Nếu trước kia hành vi xâm phạm bản quyền thường mang tính nhỏ lẻ, thủ công, thì nay đã xuất hiện các mô hình khai thác nội dung trái phép có tổ chức, vận hành theo chuỗi, có doanh thu và có yếu tố xuyên biên giới. Chỉ với một hệ thống máy chủ, công cụ AI và nền tảng phân phối tự động, các đối tượng có thể sao chép, cắt ghép, tổng hợp, phát tán hàng nghìn nội dung trong thời gian rất ngắn.

Đáng chú ý, AI đang làm cho tốc độ vi phạm diễn ra gần như tức thời. Một tác phẩm vừa được phát hành có thể ngay lập tức bị thu thập dữ liệu, tạo bản sao, tạo nội dung phái sinh hoặc phân phối lại trên nhiều nền tảng khác nhau mà chủ sở hữu quyền gần như không kịp kiểm soát.

Không chỉ âm nhạc, phim ảnh hay truyền hình thể thao, mà sách, bài báo, bài giảng, hình ảnh, giọng nói, dữ liệu sáng tạo… đều đang trở thành nguồn nguyên liệu cho các hệ thống khai thác trái phép.

Nguy hiểm hơn là nhiều hành vi vi phạm hiện nay được “ẩn” dưới vỏ bọc công nghệ. Có những nền tảng sử dụng AI để tự động tổng hợp tin tức, chuyển đổi giọng đọc, dựng video, tạo phụ đề, cắt highlight hoặc tạo nội dung mới từ dữ liệu có bản quyền nhưng không xin phép và không thực hiện nghĩa vụ tài chính với chủ thể quyền.

Điều này không chỉ gây thiệt hại kinh tế cho người sáng tạo mà còn ảnh hưởng trực tiếp tới môi trường sáng tạo quốc gia. Nếu nội dung bị khai thác tràn lan nhưng người sáng tạo không được bảo vệ và không được hưởng lợi chính đáng thì sẽ rất khó để duy trì một hệ sinh thái sáng tạo bền vững trong tương lai.

Trong bối cảnh đó, việc ngăn chặn và xử lý vi phạm bản quyền cũng buộc phải thay đổi mạnh mẽ cả về tư duy lẫn phương thức thực thi.

Trước hết, không thể tiếp cận theo cách xử lý truyền thống, tức là phát hiện từng vụ việc riêng lẻ rồi xử lý thủ công. Với môi trường số và AI, cần chuyển sang mô hình quản trị bản quyền theo hệ sinh thái, có sự phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, lực lượng công an, doanh nghiệp công nghệ, đơn vị cung cấp hạ tầng mạng, nền tảng số và các tổ chức đại diện quyền.

Thứ hai, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong chính hoạt động bảo vệ bản quyền. Muốn xử lý được vi phạm bằng AI thì cũng phải dùng công nghệ và AI để giám sát, truy vết, đối soát dữ liệu, phát hiện hành vi xâm phạm và xác định dòng tiền thu lợi bất hợp pháp trên môi trường mạng.

Bên cạnh hoạt động xử lý vi phạm, cần đặc biệt thúc đẩy cơ chế cấp phép tập thể và đại diện quyền trên môi trường số. Trong bối cảnh nội dung được khai thác với quy mô rất lớn, tốc độ rất nhanh và đa nền tảng, việc từng cá nhân tự đi quản lý, cấp phép hay bảo vệ quyền của mình sẽ ngày càng khó khả thi.

Do đó, mô hình các trung tâm đại diện quyền, tổ chức quản lý tập thể hoặc đơn vị triển khai theo cơ chế ủy quyền sẽ trở thành một hướng đi quan trọng. Thông qua cơ chế này, các nền tảng, doanh nghiệp công nghệ hay đơn vị khai thác nội dung có thể tiếp cận nguồn nội dung hợp pháp, minh bạch về quyền sử dụng, đồng thời giúp việc đối soát dữ liệu, phân chia tiền bản quyền và bảo vệ quyền lợi của tác giả, chủ sở hữu được thực hiện bài bản hơn.

Đây cũng là xu hướng mà nhiều quốc gia đang áp dụng để vừa bảo vệ quyền tác giả, vừa tạo hành lang pháp lý thuận lợi cho sự phát triển của AI và nền kinh tế số. Thay vì để môi trường mạng trở thành “vùng xám” về bản quyền, cần từng bước hình thành thị trường cấp phép nội dung số minh bạch, có trách nhiệm và có khả năng vận hành ở quy mô lớn.

Một điểm rất quan trọng nữa là phải thay đổi nhận thức xã hội về bản quyền trong thời đại số. Nhiều người vẫn cho rằng nội dung trên Internet là “miễn phí”, có thể sử dụng tùy ý. Tuy nhiên, phía sau mỗi tác phẩm là công sức, chi phí và giá trị sáng tạo thực sự. Nếu không xây dựng được văn hóa tôn trọng bản quyền thì sẽ rất khó phát triển ngành công nghiệp nội dung số một cách lành mạnh.

Cuộc chiến bản quyền trong thời đại AI sẽ không chỉ là câu chuyện pháp lý, mà còn là câu chuyện về bảo vệ động lực sáng tạo, bảo vệ tài sản trí tuệ quốc gia và bảo vệ sự phát triển bền vững của kinh tế số Việt Nam trong tương lai.