An toàn thực phẩm, từ tháng hành động đến kỷ cương dài hạn

Không chỉ là cảnh báo, thực trạng này còn cho thấy những khoảng trống kéo dài trong kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và ý thức tuân thủ. Cần làm gì để ATTP không còn là nỗi lo thường trực? 

Anh Lương Thành Hưng, ở Như Quỳnh, Hưng Yên, thường xuyên khám và điều trị tại bệnh viện Bạch Mai trong thời gian gần đây. Dù không tin tưởng những hàng quán quanh viện, nhưng với anh, cơm bình dân dường như là lựa chọn duy nhất:

"Em thấy khá đáng lo ngại, bởi vì em đi viện nhiều, em cũng hay ăn bên ngoài. Em sợ chỗ quán mình ăn thực phẩm không đảm bảo an toàn, ví dụ để lâu chẳng hạn, hoặc họ dùng hóa chất để ngâm, tẩy rửa".

Sự bất an của người dân càng lớn hơn khi không chỉ hàng quán, mà cả thương hiệu lớn như đồ hộp Hạ Long, hay đường dây tiêu thụ gần 300 tấn lợn bệnh mới đây cũng bị phát hiện những sai phạm nghiêm trọng về chất lượng và nguồn gốc thực phẩm:

"Giò chả có tạp chất, các thứ rau quả là phun thuốc. Tất cả do người dân hám lợi".

"Lúc nào cũng nơm nớp lo là nguồn thực phẩm không được tươi ngon hoặc để lâu rồi, trong quá trình xử lý sẽ bị ảnh hưởng sức khỏe".

"Các cơ quan vệ sinh ATTP của phường nên giám sát chặt chẽ, kiểm tra thường xuyên thì mới cho họ kinh doanh".

"Phải kiểm tra bất ngờ để người ta không thể có cái gì đó “phòng thủ”. Những cái đấy thì cấm luôn, không cho kinh doanh nữa, chứ nếu phạt tiền rồi cũng lại đâu vào đấy thôi".

Cũng ủng hộ việc cơ quan chức năng mạnh tay xử lý vấn đề an toàn thực phẩm, nhưng chủ một cửa hàng caramen trên đường Trần Nhật Duật, Hà Nội mong muốn quy trình kiểm tra, xác minh không gây khó khăn cho các cơ sở kinh doanh:

"Sữa thì mua ở Trâu Quỳ, người ta chăn nuôi hai, ba mươi năm nay, thế nhưng lại bắt phải có giấy chứng nhận mua ở đâu. Ví dụ như sữa Vinamilk hay sữa TH thì đắt, bây giờ lấy nguyên liệu ở đấy để làm, đến khi thành phẩm giá cao lên thì không có người mua".

Dưới góc nhìn pháp lý, luật sư Trần Xuân Tiền, Trưởng Văn phòng Luật sư Đồng Đội cho rằng, tình trạng thực phẩm bẩn hiện nay xuất phát từ nhiều kẽ hở trong quản lý và kiểm soát. Cơ chế hậu kiểm và việc cho phép doanh nghiệp tự công bố sản phẩm đang bị một số nơi lợi dụng, khiến cơ quan chức năng thường chỉ vào cuộc khi sự việc đã xảy ra.

Bên cạnh đó, việc phối hợp giữa các ngành còn chưa chặt chẽ, mức xử phạt hành chính chưa đủ sức răn đe so với lợi nhuận, và việc xử lý hình sự còn gặp những khó khăn trong thực tế.

"Cần siết chặt hơn nữa việc tự công bố sản phẩm và tăng cường kiểm tra thực tế. Mức phạt cần đủ mạnh, và pháp luật hình sự cũng nên được sửa đổi theo hướng xử lý nghiêm các trường hợp cố tình đưa thực phẩm bẩn ra thị trường kể cả khi hậu quả chưa xảy ra một cách rõ ràng.

Cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong truy xuất nguồn gốc thực phẩm, đồng thời, quy định rõ trách nhiệm của cơ sở cung cấp thực phẩm và cơ quan quản lý địa phương. Quan trọng hơn cả vẫn là việc thực thi pháp luật quyết liệt; tuyên truyền vận động nhân dân để nâng cao ý thức pháp luật, khả năng tự bảo vệ cũng như tinh thần đấu tranh phòng chống loại tội phạm này".

Thực hiện chương trình tiếp xúc cử tri tại TP.HCM sau Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, sáng 4/5, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho biết, Bộ Chính trị đã chỉ đạo Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI phải sửa đổi Luật An toàn thực phẩm, giao cho Bộ Y tế chịu trách nhiệm chính. Luật sư Trần Xuân Tiền đánh giá, đây có thể là bước đi quan trọng để khắc phục tình trạng chồng chéo trách nhiệm.

Bộ Y tế giữ vai trò chủ trì và chịu trách nhiệm chính, các Bộ Nông nghiệp, Công Thương phối hợp quản lý theo từng lĩnh vực chuyên môn, nhưng phải thống nhất về tiêu chuẩn và quy trình kiểm soát. Quan trọng hơn, cần quy định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, từng cá nhân, tránh tình trạng đùn đẩy trách nhiệm.

Về dự thảo Luật An toàn thực phẩm, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội sẽ chủ trì thẩm tra. Chủ nhiệm Ủy ban - bà Nguyễn Thanh Hải cho biết, Luật sẽ quy định quản lý một đầu mối, chú trọng khâu hậu kiểm và quản lý rủi ro. Đặc biệt là vấn đề về trách nhiệm, xử phạt sẽ nghiêm minh để hạn chế ảnh hưởng sức khỏe nhân dân:

"Tới đây dự thảo quan điểm là xử phạt rất mạnh, để những cơ quan, đơn vị, những nơi cung cấp thực phẩm như vậy thì sẽ có thể là xử phạt mạnh, hình sự và thậm chí là không được bao giờ tham gia vào việc cung cấp những thực phẩm".

Theo GS. TS. Nguyễn Công Khẩn, Phó chủ tịch Hội Khoa học kỹ thuật An toàn thực phẩm Việt Nam, Đảng, Nhà nước cùng các bộ, ngành đang thể hiện quyết tâm rất cao trong bảo đảm ATTP trên phạm vi toàn quốc, với sự phối hợp liên ngành quyết liệt chưa từng có.

Bộ Y tế đã chỉ đạo các đơn vị, trong đó có Hội Khoa học kỹ thuật An toàn thực phẩm, tham gia tích cực vào công tác kiểm soát ATTP, từ xây dựng tiêu chuẩn, tiêu chí, đến góp ý hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật.

Để duy trì hiệu quả bền vững cho tháng hành động vì ATTP cũng như trong thời gian tiếp theo, GS. TS. Nguyễn Công Khẩn bày tỏ:

"Tôi cho là giáo dục và hướng dẫn là hướng dẫn chính xác, đầy đủ, hướng dẫn mà người ta có thể “thấm” được, chứ không chỉ là các biện pháp truyền thông có tính chất đơn thuần như trước đây. Thứ hai là phải hướng tới quản lý ATTP dựa trên nguy cơ. Anh phải đánh giá được nguy cơ, phân tích được nguy cơ, truyền thông nguy cơ và từ đó quản lý nguy cơ.

Tất nhiên, khi sự việc xảy ra, chúng ta phải ngay lập tức xử trí, nhưng về lâu dài, chúng ta phải kiểm soát một cách chủ động. Các địa phương bây giờ có vai trò rất lớn, phải có các đội ngũ được tập huấn và chuyên nghiệp hóa việc này một cách nhanh chóng. Chúng ta phải có các quy chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật, đồng thời phải hỗ trợ một cách tối đa cho các doanh nghiệp hoạt động tốt".

Giữ an toàn bữa ăn bằng trách nhiệm đến cùng

Không còn là những vụ việc riêng lẻ, vấn đề ATTP đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về một cơ chế quản lý xuyên suốt, rõ trách nhiệm và đủ sức duy trì kỷ cương lâu dài. Khi thực phẩm đi vào từng bữa cơm gia đình, từng suất ăn học đường hay bếp ăn công nhân, đó không chỉ là vấn đề tiêu dùng, mà là chất lượng sống và sức khỏe của cả cộng đồng.

Tháng hành động vì an toàn thực phẩm vì thế cần được nhìn như điểm khởi đầu cho một hệ thống giám sát bền vững, nơi mỗi khâu đều có người chịu trách nhiệm và mỗi sai phạm đều được nhận diện kịp thời.

Buổi sáng ở nhiều đô thị lớn bắt đầu từ những khu chợ đầu mối, nơi hàng tấn rau củ, thịt cá được chuyển đi khắp ngả đường. Chỉ vài giờ sau, chúng xuất hiện trong quán ăn vỉa hè, bếp ăn tập thể, trường học và trên mâm cơm của hàng triệu gia đình. Hành trình ấy diễn ra rất nhanh, nhưng điều người dân mong muốn không chỉ là sự nhanh chóng hay tiện lợi, mà còn là một sự bảo đảm: thực phẩm mình ăn mỗi ngày phải an toàn.

Bởi điều nguy hiểm nhất của thực phẩm bẩn không chỉ nằm ở những vụ ngộ độc cấp tính, mà là những độc tố âm thầm đi vào cơ thể mỗi ngày. Một bữa ăn sạch không đơn thuần là nhu cầu cá nhân, mà đó là nền móng của sức khỏe cộng đồng, chất lượng nguồn nhân lực và niềm tin xã hội.

Thời gian qua, công tác bảo đảm ATTP đã có nhiều chuyển động mạnh hơn, từ các đợt kiểm tra diện rộng đến việc siết quy định với bếp ăn tập thể, trường học, cơ sở kinh doanh. Tuy nhiên, những vụ ngộ độc thực phẩm xảy ra liên tiếp vẫn cho thấy còn những điểm nghẽn cần tháo gỡ, để việc quản lý không chỉ hiệu quả trong cao điểm, mà bền vững trong dài hạn.

Một trong những vấn đề lớn nhất nằm ở trách nhiệm quản lý còn phân tán. Từ khâu nuôi trồng, sản xuất, vận chuyển đến chế biến và tiêu thụ đều liên quan nhiều đơn vị khác nhau. Y tế, nông nghiệp, công thương - mỗi ngành quản lý một phần, còn địa phương chịu trách nhiệm kiểm tra, giám sát tại chỗ. Mô hình này giúp bao quát nhiều lĩnh vực, nhưng cũng dễ tạo ra khoảng trống trách nhiệm.

Khi một vụ ngộ độc xảy ra, điều người dân cần không chỉ là thông báo nguyên nhân, mà là một câu trả lời rõ ràng về trách nhiệm. Nếu mọi khâu đều có liên quan nhưng không có đầu mối chịu trách nhiệm cuối cùng, thì việc quản lý sẽ rất dễ rơi vào tình trạng nhiều tầng nấc nhưng thiếu sự xuyên suốt.

Bởi vậy, điều cần thiết lúc này không chỉ là tăng thêm các đoàn kiểm tra, mà là thiết kế lại cơ chế chịu trách nhiệm. Mỗi địa bàn cần có đầu mối đủ thẩm quyền để điều phối, giám sát xuyên suốt chuỗi thực phẩm trên địa bàn mình phụ trách. Khi phát hiện vi phạm hoặc xảy ra sự cố, phải xác định ngay cơ quan chủ trì và người chịu trách nhiệm trực tiếp.

Tinh thần quản lý cũng cần chuyển mạnh từ xử lý sau sự cố sang ngăn ngừa từ gốc. Một mớ rau không rõ vùng trồng, một lô thịt không truy xuất được nguồn gốc, hay một bếp ăn nhập nguyên liệu trôi nổi đều phải được nhận diện từ sớm. Muốn vậy, dữ liệu truy xuất cần được kết nối đồng bộ hơn giữa các ngành và địa phương, thay vì còn rời rạc như hiện nay.

Công nghệ hoàn toàn có thể trở thành “lá chắn mềm” cho ATTP nếu được áp dụng hiệu quả. Mã QR truy xuất nguồn gốc, nhật ký điện tử trong sản xuất, hệ thống cảnh báo nhanh, hay cơ sở dữ liệu dùng chung giữa các lực lượng quản lý sẽ giúp việc kiểm tra không còn phụ thuộc quá nhiều vào những đợt ra quân theo thời điểm. Khi thông tin minh bạch, cả cơ quan quản lý lẫn người tiêu dùng đều có thêm công cụ để giám sát thị trường.

Bên cạnh yêu chuỗi cung ứng quy mô lớn, mô hình sản xuất, kinh doanh cá thể nhỏ lẻ cũng rất cần được quan tâm. Bó rau sạch tự trồng, mẻ giò chả nhà làm,… đều là nguồn cung quen thuộc hàng ngày và không thể quản lý như các doanh nghiệp, cơ sở kinh doanh.

Vì vậy, cần xây dựng cơ chế phù hợp hơn cho nhóm này, với yêu cầu bắt buộc về tập huấn định kỳ, công khai nguồn nguyên liệu đầu vào, tăng kiểm tra ngẫu nhiên và từng bước đưa vào hệ thống dữ liệu quản lý chung.

Cùng với đó, cần tạo ra áp lực tuân thủ mạnh mẽ hơn đối với cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm. Một cơ sở giữ được chất lượng ổn định cần được hỗ trợ xây dựng thương hiệu, kết nối tiêu thụ và công khai uy tín. Ngược lại, những trường hợp vi phạm nghiêm trọng phải bị xử lý nghiêm minh, thậm chí loại ra khỏi thị trường, để bảo vệ các đơn vị làm ăn chân chính.

Trong hành trình ấy, người tiêu dùng cũng giữ vai trò rất quan trọng. Thị trường sẽ khó thay đổi nếu thực phẩm giá rẻ bất thường, không rõ nguồn gốc vẫn dễ dàng được lựa chọn chỉ vì tiện lợi. Mỗi quyết định mua hàng hôm nay cũng là cách định hình tiêu chuẩn cho thị trường ngày mai. Khi người dân ưu tiên sản phẩm minh bạch nguồn gốc, thì các chuỗi cung ứng an toàn sẽ có thêm động lực để phát triển.

Đặc biệt, cần xem ATTP là một phần của văn hóa quản trị hiện đại. Một đô thị văn minh không chỉ nằm ở đường sá hay các tòa nhà cao tầng, mà còn ở việc người dân có thể yên tâm với bữa ăn hằng ngày. Một nền kinh tế hướng tới chất lượng cao cũng không thể để thực phẩm trở thành “mắt xích” khiến niềm tin bị bào mòn.

Tháng hành động vì an toàn thực phẩm vì thế không nên chỉ dừng ở một chiến dịch tuyên truyền hay cao điểm kiểm tra. Giá trị lớn nhất của tháng hành động nằm ở chỗ tạo ra cú hích để hoàn thiện cơ chế quản lý lâu dài, nơi trách nhiệm được phân định rành mạch, dữ liệu được kết nối xuyên suốt và việc giám sát diễn ra mỗi ngày, chứ không chỉ trong những đợt ra quân.

Bởi suy cho cùng, giữ an toàn cho thực phẩm cũng chính là giữ gìn sức khỏe cộng đồng từ gốc rễ của đời sống. Và một xã hội chỉ thực sự an tâm phát triển khi người dân có thể tin tưởng vào chính bữa ăn của mình.

Hà Nội siết chặt an toàn thực phẩm dịp nghỉ lễ

Lỗ hổng quản lý vệ sinh an toàn thực phẩm tại các chợ dân sinh

Nhức nhối thực phẩm bẩn: Biết rồi, khổ lắm, nói mãi

An toàn thực phẩm sau Tết: Không thể chủ quan