Xuất khẩu Việt Nam trước “bài toán mới” của thương mại toàn cầu

Nhưng phía sau những con số lạc quan ấy là một “cuộc đua” ngày càng khốc liệt về tiêu chuẩn, công nghệ và giá trị gia tăng. Khi các thị trường lớn liên tục dựng thêm rào cản kỹ thuật và yêu cầu phát triển bền vững, câu hỏi đặt ra là: doanh nghiệp Việt sẽ đi tiếp bằng lợi thế chi phí thấp, hay buộc phải tái cấu trúc để bước lên những nấc thang giá trị cao hơn trong chuỗi thương mại toàn cầu? 

Tăng trưởng mạnh nhưng áp lực cạnh tranh gia tăng

Năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam vượt mốc 930 tỷ USD, trong đó xuất khẩu đạt hơn 475 tỷ USD, tăng 17% so với năm trước. Con số này cho thấy sức bật đáng kể của nền kinh tế trong bối cảnh thương mại toàn cầu nhiều biến động. Tuy nhiên, phía sau đà tăng trưởng là áp lực cạnh tranh ngày càng lớn khi các thị trường nhập khẩu siết chặt tiêu chuẩn về môi trường, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững.

Theo ông Hoàng Minh Chiến, Phó Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương), bài toán của xuất khẩu Việt Nam hiện nay không chỉ là tăng sản lượng mà phải nâng cấp toàn bộ chuỗi giá trị: "Yêu cầu đặt ra đối với các ngành xuất khẩu của Việt Nam không chỉ là duy trì tốc độ tăng trưởng, mà quan trọng hơn là nâng cao năng lực cạnh tranh của sản phẩm, gia tăng giá trị trong toàn bộ chuỗi. Cụ thể từ khâu thiết kế, nguyên liệu, sản xuất, xây dựng thương hiệu đến phân phối và mở rộng thị trường quốc tế."

Thực tế cho thấy, nhiều ngành xuất khẩu chủ lực như dệt may, da giày, gỗ và lâm sản… đang bước vào giai đoạn cạnh tranh khốc liệt hơn khi các rào cản thương mại và thuế phòng vệ gia tăng.

Ngành gỗ là một ví dụ điển hình. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu gỗ và lâm sản đạt khoảng 18,2 tỷ USD, duy trì tốc độ tăng trưởng hai con số trong hơn một thập kỷ.

Tuy nhiên, theo ông Ngô Sỹ Hoài, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam, các biện pháp phòng vệ thương mại đang tạo sức ép đáng kể khi một số sản phẩm phải chịu mức thuế đối ứng lên tới 25%. Trước áp lực này, ngành gỗ buộc phải tái cấu trúc chiến lược thị trường và chuỗi giá trị: "Phải chuyển đổi, lâu nay, phần lớn doanh nghiệp vẫn gia công theo đơn hàng nước ngoài, Ngành gỗ cần từng bước chuyển sang chủ động thiết kế, xây dựng thương hiệu và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Việc ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số sẽ là công cụ quan trọng để thực hiện mục tiêu này.

Một thách thức lớn hiện nay là yêu cầu ngày càng nghiêm ngặt về phát triển bền vững. Các quy định như chống mất rừng, truy xuất nguồn gốc hợp pháp hay tiêu chuẩn “gỗ sạch” buộc doanh nghiệp phải tuân thủ chặt chẽ. Vì vậy, cần liên kết chặt chẽ toàn chuỗi - từ người trồng rừng, đơn vị cung ứng nguyên liệu đến doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu – thay vì hoạt động rời rạc."

Cần nâng cấp chuỗi giá trị và công nghệ

Không chỉ ngành gỗ, dệt may – lĩnh vực xuất khẩu hàng đầu – cũng đang chịu tác động trực tiếp từ các chính sách thuế đối ứng và sức ép giảm giá từ thị trường. Theo ông Lê Xuân Vỹ, Phó Tổng Giám đốc Công ty cổ phần đầu tư thương mại TNG, đổi mới công nghệ đang trở thành “đòn bẩy” để doanh nghiệp duy trì lợi thế cạnh tranh:

"Chúng tôi đang tập trung mạnh vào đổi mới công nghệ nhằm nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm và tăng khả năng cạnh tranh với các doanh nghiệp cũng như các dòng hàng xuất khẩu khác. Việc ứng dụng công nghệ mới giúp doanh nghiệp cải thiện mẫu mã, chất lượng sản phẩm và đáp ứng tốt hơn yêu cầu ngày càng cao của khách hàng, đặc biệt trong bối cảnh thị trường liên tục đòi hỏi giảm giá thành. Bên cạnh đó, chúng tôi xác định chiến lược trọng tâm là đầu tư đồng thời vào công nghệ và nguồn nhân lực. Đây là hai yếu tố then chốt để doanh nghiệp giải quyết hiệu quả bài toán nâng cao năng lực cạnh tranh, duy trì tăng trưởng và phát triển bền vững trong giai đoạn hiện nay".

Một động lực quan trọng khác của xuất khẩu Việt Nam là mạng lưới 17 hiệp định thương mại tự do (FTA) đã ký kết. Tuy nhiên, theo ông Trần Quốc Toản, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), cơ hội từ FTA chỉ thực sự phát huy khi doanh nghiệp hiểu rõ và tuân thủ các quy định của từng thị trường:

"Chúng tôi khuyến nghị các doanh nghiệp cần tìm hiểu kỹ thị trường trước khi tiến hành giao dịch, ký kết hợp đồng và xuất khẩu hàng hóa sang thị trường đó. Doanh nghiệp phải nắm rõ và đáp ứng đầy đủ các yêu cầu của từng thị trường, bao gồm quy định về truy xuất nguồn gốc, xuất xứ hàng hóa, tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, cũng như các quy định về nhãn mác, bao bì, đóng gói. Chỉ khi đáp ứng tốt các yêu cầu này, doanh nghiệp mới có thể duy trì hoạt động xuất khẩu ổn định, phát triển bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế."

Rõ ràng, tăng trưởng xuất khẩu năm 2025 là tín hiệu tích cực, nhưng bối cảnh thương mại toàn cầu đang chuyển sang giai đoạn cạnh tranh dựa trên tiêu chuẩn và giá trị gia tăng. Trong cuộc chơi mới này, lợi thế chi phí thấp không còn đủ.

Chỉ những doanh nghiệp chủ động đổi mới công nghệ, làm chủ chuỗi giá trị và đáp ứng chuẩn mực quốc tế mới có thể giữ vững thị phần và mở rộng vị thế của hàng hóa Việt Nam trên bản đồ thương mại toàn cầu./.