Vấn đề của ĐBSCL: Quá nhiều doanh nghiệp siêu nhỏ, thiếu doanh nghiệp dẫn dắt

Theo nhóm nghiên cứu Báo cáo Kinh tế Thường niên ĐBSCL 2025, ĐBSCL giàu tiềm năng, nhưng thiếu một hệ sinh thái doanh nghiệp đủ mạnh để biến các tiềm năng này thành giá trị kinh tế và tăng trưởng bền vững.

Đây cũng là vùng có mật độ doanh nghiệp thấp nhất cả nước kể từ năm 2023, năng suất lao động chỉ khoảng 133 triệu đồng trên một lao động mỗi năm, thuộc nhóm thấp nhất, thu hút FDI năm 2025 chưa tới 1 tỷ USD, chỉ chiếm 2,45% cả nước.

Sau khi điều chỉnh địa giới, không còn Long An, những hạn chế cố hữu về công nghiệp, FDI và năng lực doanh nghiệp càng bộc lộ rõ nét. Mô hình tăng trưởng cũ đã chạm trần giới hạn.

ĐBSCL là mạnh về nông nghiệp nhưng thiếu doanh nghiệp đủ mạnh trong chính lĩnh vực này để chuyển hóa các lợi thế đó thành năng suất, giá trị gia tăng và tăng trưởng bền vững. Báo cáo chỉ ra có tới 87,8% doanh nghiệp ĐBSCL là siêu nhỏ, trong khi tỷ lệ doanh nghiệp siêu nhỏ chuyển lên quy mô nhỏ đã giảm từ 9,1% giai đoạn 2001 đến 2002 xuống chỉ còn 1,3% giai đoạn 2022 đến 2023.

Vùng có lợi thế tuyệt đối về nông nghiệp, đóng góp hơn 30% GRDP, nhưng số doanh nghiệp nông nghiệp lại chiếm chưa tới 5%. Đây là một nghịch lý cấu trúc, đòi hỏi một cách tiếp cận chính sách hoàn toàn mới.

Điểm nghẽn logistics tiếp tục bào mòn năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Vùng. Chi phí logistics chiếm tới 20 đến 25% giá thành sản phẩm, khoảng 70% hàng hóa xuất khẩu vẫn phải trung chuyển qua các cảng tại Thành phố Hồ Chí Minh và Đông Nam Bộ.

Bên cạnh đó, những nút thắt như: Thể chế và chi phí tuân thủ nặng.  Thiếu lao động kỹ năng và di cư. Tín dụng chưa đủ cho chuyển đổi. FDI ít và lan tỏa thấp. DNNN chưa mở đường. Văn hóa liên kết – lòng tin yếu cũng đang tạo ra các rào cản cho sự phát triển doanh nghiệp của vùng.

Thông điệp cốt lõi của Báo cáo là phải chuyển từ phát triển doanh nghiệp theo số lượng sang tái thiết hệ sinh thái doanh nghiệp Vùng. Doanh nghiệp tư nhân nội địa là nền tảng chính nhưng còn nhỏ và mỏng; FDI còn ít, thâm dụng lao động và mức độ lan tỏa thấp; Doanh nghiệp nhà nước chưa làm đúng vai trò mở đường trong hạ tầng nền tảng như logistics lạnh, năng lượng, nước – môi trường, công nghệ sinh học, hạ tầng số và kiểm định chất lượng. Nếu không tái cấu trúc ba lực lượng này, ĐBSCL sẽ tiếp tục mắc kẹt trong vòng xoáy đi xuống.

Phát biểu tại lễ công bố, PGS.TS Hồ Sỹ Hùng, Chủ tịch VCCI nhấn mạnh: “Đột phá của ĐBSCL đến năm 2030 sẽ không nằm ở việc sản xuất nhiều lúa hơn, nhiều cá hơn hay nhiều trái cây hơn, mà đột phá sẽ đến từ khả năng hình thành một hệ sinh thái doanh nghiệp tích hợp các trụ cột nông nghiệp, chế biến, logistics, tài chính và công nghệ, đủ sức cạnh tranh trong một thị trường xanh, số hóa và tiêu chuẩn cao. Nói cách khác, nếu chúng ta không xác định doanh nghiệp là động lực, không thực sự quan tâm, không tạo dựng được môi trường kinh doanh và khung chính sách phù hợp, thì doanh nghiệp và doanh nhân Việt Nam, đặc biệt ở ĐBSCL, sẽ khó có thể lớn mạnh để đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới”.

Theo các chuyên gia, sự thịnh vượng của ĐBSCL trong giai đoạn tới sẽ được định đoạt bởi năng lực của cộng đồng doanh nghiệp thông qua các sản phẩm có tiêu chuẩn, thương hiệu, dữ liệu, công nghệ, logistics, giá trị gia tăng và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu. Làm được điều này, ĐBSCL có thể thoát khỏi vị thế cung ứng nguyên liệu thuần túy để trở thành một nền kinh tế nông nghiệp, một không gian tăng trưởng mới của Việt Nam.

Ông Lê Tấn Cận, Thứ trưởng Bộ Tài chính đề nghị các địa phương trong vùng tiếp tục chuyển mạnh từ quản lý sang kiến tạo và phục vụ; lấy sức khỏe và sự phát triển thực chất của doanh nghiệp làm thước đo điều hành, đẩy mạnh cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, đơn giản hóa thủ tục hành chính, tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp phát triển sản xuất, góp phần tăng trưởng 2 con số trong thời gian tới.

“Bộ Tài chính cam kết sẽ tiếp tục đồng hành cùng với vùng ĐBSCL, lắng nghe và tiếp thu các phản hồi từ VCCI cũng như từ cộng đồng doanh nghiệp, qua đó không ngừng hoàn thiện thể chế tài chính, tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp vùng ĐBSCL phát triển, nâng cao năng lực cạnh tranh, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, góp phần đưa ĐBSCL phát triển thịnh vượng và bền vững. Báo cáo năm nay lấy bức tranh “Chuyển mùa” làm hình ảnh chủ đề. Tôi tin tưởng rằng, với một lực lượng doanh nghiệp đủ mạnh và một môi trường thể chế thực sự kiến tạo, kinh tế ĐBSCL sẽ “chuyển mùa”, vững vàng bước sang một giai đoạn phát triển mới”,  ông Lê Tấn Cận nhấn mạnh.