Tăng thước đo hậu kiểm để “chiếc áo” đô thị không xộc xệch

Bỏ giấy phép xây dựng ở các khu vực đã có quy hoạch là một bước chuyển mạnh mẽ, tuy nhiên, dưới góc nhìn của VOV Giao thông, gỡ “chỉ rối” cần tăng thước đo hậu kiểm để “chiếc áo” đô thị không xộc xệch.

Cắt giảm thủ tục xây dựng, đừng lược bớt trách nhiệm

Đầu tiên, cần khẳng định cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực xây dựng là bước đi đúng hướng, chạm trúng mong mỏi bấy lâu của người dân và doanh nghiệp. Ở những khu vực đã có quy hoạch 1/500, thiết kế đô thị được duyệt đầy đủ, chi tiết đến từng mốc giới, độ cao, mật độ xây dựng… thì việc yêu cầu người dân phải xin giấy phép là thủ tục không cần thiết.

Việc cắt giảm không chỉ tạo điều kiện cho quá trình xây dựng, phát triển, tránh tạo rào cản tâm lý cho người dân, doanh nghiệp, mà còn giảm áp lực cho cơ quan quản lý, truyền đi thông điệp mạnh mẽ về cải cách thể chế: không kiểm soát hình thức, không can thiệp một cách mệnh lệnh, hành chính vào cuộc sống người dân.

Tuy nhiên, mọi sự cắt giảm đều cần đi kèm một cơ chế giám sát tương ứng. Giấy phép xây dựng từng là một công cụ để cơ quan chức năng kiểm tra hồ sơ kỹ thuật, đảm bảo công trình tuân thủ các tiêu chuẩn an toàn, quy chuẩn kiến trúc, phòng cháy chữa cháy, bảo vệ môi trường…

Bởi trên thực tế, từng có khu vực đã có quy hoạch chi tiết nhưng thực tế thì nhà cửa lộn xộn, tầng cao tầng thấp bất nhất. Nếu giờ đây lại bỏ giấy phép mà không siết chặt thực thi quy hoạch thì chẳng khác nào “thả gà ra để đuổi”, khiến các đô thị manh mún lại càng trở nên chắp vá.

Mỗi thành phố như một “chiếc áo” lớn, đẹp hay xộc xệch, chỉn chu hay chắp vá phụ thuộc vào khâu quy hoạch và quản lý. Khi giấy phép xây dựng được cắt giảm, cơ quan quản lý phải thay thế bằng một công cụ khác để “chiếc áo” ngay ngắn và đúng nếp.

Ở đó, hậu kiểm chính là “thước may” phải được nắm chắc. Không thể trông đợi người dân tự giác 100%, bởi lợi ích có xu hướng vượt lên ý thức, nhất là trong lĩnh vực bất động sản đầy tính đầu cơ. Một khi không còn cơ chế duyệt trước thì cơ chế kiểm sau phải cực kỳ rõ ràng, nghiêm khắc và hiệu quả.

Ai chịu trách nhiệm kiểm tra? Kiểm tra ở giai đoạn nào? Mức phạt ra sao nếu xây sai? Cơ quan nào có quyền yêu cầu tháo dỡ? Những câu hỏi này cần được trả lời rành mạch bằng quy định pháp luật cụ thể, chứ không phải bằng tinh thần “vận dụng linh hoạt”.

Để làm được điều đó, trước hết, cần đảm bảo chất lượng của bản quy hoạch và thiết kế đô thị ban đầu, tránh tình trạng “có cũng như không”. Những đồ án quy hoạch cần được đầu tư thực sự về mặt chuyên môn, có chiều sâu, có tính dự báo và phù hợp điều kiện phát triển thực tế. Nếu nền móng quy hoạch đã yếu kém thì việc hậu kiểm sau này chỉ còn là “chữa cháy”.

Sau khi đã có quy hoạch và thiết kế đô thị chất lượng, dữ liệu cần được số hóa, công khai và dễ tiếp cận. Nếu người dân có thể tra cứu rõ ràng, minh bạch, thì không cần phải “xin” ai, chỉ cần “làm đúng”. Hạ tầng công nghệ phải được đầu tư nghiêm túc, các ứng dụng số phải vận hành hiệu quả, đồng bộ từ trung ương đến địa phương.

Đặc biệt, trong bối cảnh cả nước chuyển sang mô hình chính quyền hai cấp thì vai trò, trách nhiệm của cấp xã sẽ nặng nề hơn. Không còn cấp trung gian, lực lượng tại chỗ sẽ là “tuyến đầu” trong kiểm tra, giám sát trật tự xây dựng. Điều này đòi hỏi cấp cơ sở không chỉ được trang bị đầy đủ về năng lực chuyên môn, mà còn phải có cơ chế phối hợp rõ ràng với các ban, ngành quản lý xây dựng cấp tỉnh.

Cán bộ phường, xã phải đủ trình độ để hậu kiểm. Phải có chế tài đủ răn đe. Và quan trọng nhất: phải có sự minh bạch trong từng khâu, từ quy hoạch, thẩm định thiết kế đến giám sát xây dựng. Bởi khi quyền hạn được trao nhiều hơn thì việc bỏ giấy phép có thể trở thành góc khuất để phát sinh tiêu cực, nhũng nhiễu dưới hình thức kiểm tra tùy tiện, xử lý không nhất quán. Không thể để một cải cách lớn lại bị lu mờ bởi những biểu hiện hành chính cũ, nơi người dân vẫn phải đi “cửa sau” cho những công trình hợp lệ.

Cuối cùng, một thành phố văn minh không chỉ được giám sát bằng cơ quan quản lý, mà còn được giám sát bằng cả cộng đồng. Khi người dân có đủ thông tin, được khuyến khích tham gia giám sát công trình trong khu phố mình sống, họ sẽ trở thành lực lượng nhanh nhạy nhất để phát hiện, tố giác những sai phạm. Cộng đồng càng chủ động, chính quyền càng minh bạch thì kỷ cương đô thị càng vững bền.

Bỏ giấy phép xây dựng nói riêng và cắt giảm thủ tục hành chính nói chung là bước tiến đáng kể trong hành trình cải cách thể chế, hướng đến một bộ máy phục vụ thay vì quản lý thuần túy, chuyển từ tư duy “xin - cho” sang “tuân thủ - giám sát”, từ cơ chế quản lý giấy tờ sang quản lý bằng công nghệ.

Nhưng để điều đó trở thành một bước tiến thực chất thì cần một bộ máy đủ năng lực, đủ trách nhiệm và sẵn sàng thích ứng với cách làm mới. Từ đó, góp phần định hình những đô thị văn minh, trật tự, nơi mỗi công trình đều được “may đo” chuẩn mực trong khuôn khổ pháp luật.