Nước Mỹ và cơn nghiện ô tô: Từ giấc mơ tự do đến bài toán giao thông

Trong khi phần lớn người dân Mỹ sở hữu xe hơi, hệ thống giao thông công cộng lại chưa phát triển tương xứng. Theo các chuyên gia, "giấc mơ tự do" gắn liền với ô tô thực chất là một "ảo tưởng", được tạo ra bởi những tác động từ chính sách và các nhóm lợi ích. Điều này gây khó khăn cho việc phát triển các phương thức di chuyển bền vững và thân thiện với môi trường.

 Tự do cá nhân hay kết quả của chính sách?

Cuộc sống của người Mỹ gắn liền với ô tô, từ đi làm hàng ngày, những chuyến du lịch đường dài, cho đến việc đưa đón con cái. Trên hơn 4 triệu dặm đường ở Mỹ, 70% người dân tự lái xe đi làm, trong khi chỉ 3,5% sử dụng phương tiện giao thông công cộng.

Lý do phổ biến được đưa ra là người Mỹ yêu thích ô tô và cảm giác tự do trên những con đường rộng lớn. Tuy nhiên, theo Giáo sư Peter Norton từ Đại học Virginia, sự thống trị của ô tô không phải là kết quả của sở thích cá nhân hay thị trường tự do, mà phần lớn do chính sách và tác động từ các nhóm lợi ích: “Nghiên cứu  cho thấy sự thống trị của ô tô không phải là lựa chọn tự nhiên của người dân, cũng không phải kết quả của quá trình dân chủ hay thị trường tự do như nhiều người vẫn khẳng định”

Việc phụ thuộc vào xe hơi để lại những mặt trái rõ rệt như chi phí đắt đỏ, nguy hiểm và, theo các nhà phê bình, làm giảm chất lượng sống ở các đô thị. Thống kê cho thấy, người Mỹ trung bình mất số giờ kẹt xe tương đương với một tuần làm việc mỗi năm, trong khi tại New York và Chicago, con số này thậm chí gấp đôi.

Chi phí sở hữu xe cũng tăng cao. Năm 2024, trung bình một người Mỹ chi hơn 12.000 USD để sở hữu và vận hành một chiếc xe mới. Dù công nghệ an toàn đã cải thiện, nhưng tai nạn giao thông vẫn là một vấn đề lớn.

Số ca tử vong do tai nạn xe cộ bắt đầu gia tăng trở lại từ những năm 2010, khiến chính phủ liên bang coi đây là một cuộc khủng hoảng quốc gia.

Ông Gregory Shill, Giáo sư Luật tại Đại học Iowa chia sẻ: “Chính sách đã đóng vai trò then chốt trong việc chuyển dịch sự tiện lợi từ giao thông công cộng và đi bộ sang ô tô. Điều này dẫn đến những hệ lụy: chi phí đắt đỏ, nguy hiểm, và làm giảm chất lượng sống tại các thành phố, chưa kể đến những tác động tiêu cực đến sức khỏe”

Chính sách ưu tiên ô tô và xu hướng thay đổi trong đô thị

Vào đầu thế kỷ 20, nhiều thành phố ở Mỹ được xây dựng với hệ thống giao thông công cộng phát triển. Tuy nhiên, sự mở rộng của ô tô đã thay đổi tất cả. Các nhóm lợi ích, bao gồm nhà sản xuất xe, đại lý ô tô và các hiệp hội vận tải, không ngừng vận động chính sách để thúc đẩy xây dựng đường sá và mở rộng vùng ngoại ô.

Các chính sách này tạo ra một vòng lặp: đó là đầu tư vào đường sá, khuyến khích người dân mua xe, dẫn đến nhu cầu mở rộng hạ tầng giao thông cho ô tô. Đến những năm 1950, các đô thị cũ cũng bị buộc phải thích nghi với văn hóa ô tô, khiến việc di chuyển bằng phương tiện công cộng trở nên khó khăn hơn.

Năm 1977, Tòa án Tối cao Mỹ thậm chí tuyên bố lái xe là một “nhu cầu thiết yếu”, phản ánh thực tế rằng ô tô đã trở thành phương tiện không thể thiếu đối với hầu hết người dân.

Phóng viên CNBC thông tin: “Chỉ tính riêng năm 2024, ngành ô tô đã chi khoảng 64 triệu USD cho hoạt động vận động hành lang và chỉ đứng sau ngành hàng không”

Chính sách của Mỹ tiếp tục ưu tiên ô tô theo hai cách: pháp lý và tài chính. Hầu hết các thành phố ở Mỹ yêu cầu các tòa nhà phải có bãi đậu xe riêng, ngay cả ở khu vực trung tâm. Ngoài ra, luật phân vùng thường hạn chế việc xây dựng các khu dân cư mật độ cao, khiến đô thị bị trải rộng, làm cho việc đi bộ hoặc sử dụng giao thông công cộng trở nên kém hiệu quả.

Về tài chính, trong khi một số người chỉ trích giao thông công cộng vì cần trợ cấp từ nhà nước, thì chính phủ Mỹ chi tới 266 tỷ USD cho đường cao tốc vào năm 2022. Các khoản đầu tư khổng lồ này giúp hệ thống giao thông ưu tiên cho ô tô vận hành, nhưng lại không mang lại hiệu quả tối ưu, bởi người Mỹ vẫn mất hàng giờ mỗi ngày vì kẹt xe.

Mặc dù xe hơi sẽ tiếp tục thống trị, một số xu hướng mới đang xuất hiện. Ngày càng nhiều thành phố nới lỏng quy định về bãi đỗ xe và phân vùng, khuyến khích sự phát triển của những khu dân cư thân thiện với người đi bộ và xe đạp.

Các chính sách như thu phí tắc nghẽn ở New York, cải thiện giao thông công cộng và đầu tư vào xe đạp điện có thể mang lại những lựa chọn di chuyển linh hoạt hơn cho người dân. Tuy nhiên, để giao thông công cộng cạnh tranh với ô tô, chi phí xây dựng và vận hành cần phải giảm đáng kể.Theo các chuyên gia, việc cải thiện hệ thống giao thông không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn liên quan đến sự thay đổi trong tư duy chính sách.

Một số người cho rằng Mỹ cần phải “đánh thuế” việc lái xe bằng các biện pháp như thu phí đường bộ để phản ánh chi phí thực sự của nó đối với xã hội. Mặt khác, các lựa chọn thay thế như phương tiện công cộng, đi bộ và xe đạp cũng cần được đầu tư mạnh hơn.

Ở Mỹ, ô tô thống trị giao thông do chính sách quy hoạch và đầu tư vào đường bộ, khiến phương tiện này trở thành lựa chọn gần như bắt buộc. Việt Nam cũng có xu hướng tương tự, nhưng với xe máy thay vì ô tô.

Từ cuối thế kỷ 20, xe máy trở thành phương tiện chính do giá rẻ, cơ động và phù hợp với hạ tầng đô thị. Tuy nhiên, nhiều đô thị lớn ở Việt Nam như Hà Nội, TP Hồ Chí Minh đang đối mặt với những hệ lụy như ùn tắc, ô nhiễm và chi phí giao thông gia tăng.

Hiện Việt Nam đang thực hiện cấm xe máy ở một số khu vực, tăng phí đỗ xe, phát triển xe buýt nhanh (BRT) và mở rộng metro từ đó giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân, hướng tới phát triển giao thông bền vững hơn.