Nhiều băn khoăn quanh đề xuất lộ trình “xanh hóa” xe buýt Hà Nội

Theo Đề án phát triển hệ thống vận tải công cộng bằng xe buýt sử dụng điện, năng lượng xanh, UBND TP. Hà Nội đưa ra 3 kịch bản, trong đó lựa chọn trình UBND TP. kịch bản đến năm 2035 chuyển đổi 50% xe buýt mở mới và các tuyến thay thế sử dụng xe buýt điện và 50% xe buýt CNG, với tổng kinh phí hơn 51.000 tỷ đồng.

Tuy vậy, nhiều ý kiến băn khoăn, cả về hiệu quả kinh tế và hiệu quả giảm phát thải của phương án này.

Theo Đề án phát triển hệ thống giao thông vận tải công cộng bằng xe buýt sử dụng điện, năng lượng xanh giai đoạn 2024-2035, Hà Nội đưa ra 3 kịch bản, đó là 100% xe buýt điện; 70% xe buýt điện, 30% xe buýt LNG/CNG; 50% xe buýt điện, 50% xe buýt LNG/CNG.

Tương ứng với các kịch bản trên, số phương tiện dự kiến chuyển đổi lần lượt là 2.433 xe; 2.212 xe và 2.076 xe. Tổng chi phí cho 3 phương án lần lượt là hưn 60 nghìn tỷ, gần 55 nghìn tỷ và hơn 51 nghìn tỷ đồng.

Trong đó Sở GTVT Hà Nội đề xuất kịch bản số 3, từ nay đến năm 2035, Hà Nội sẽ chuyển đổi 2.076 xe buýt sang sử dụng nhiên liệu xanh với tổng chi phí hơn 51 nghìn tỷ đồng, với mục tiêu từ năm 2024, thay thế, đầu tư mới 100% xe buýt sử dụng điện, năng lượng xanh tại thủ đô Hà Nội; đồng thời cũng góp phần thực hiện cam kết quốc tế của Chính phủ là đưa phát ròng về 0 vào năm 2050.

Tuy vậy, dẫn báo cáo của Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA), PGS.TS Đàm Hoàng Phúc, Giám đốc Chương trình đào tạo kỹ thuật ô tô, Đại học Bách khoa Hà Nội cho hay, xe chạy CNG vẫn phát thải ra môi trường và tạo ra ít hơn chỉ khoảng 20% lượng khí thải so với xe xăng.

Thậm chí, một nghiên cứu của Sở Kiểm soát tài nguyên không khí California cho biết, CNG giảm phát thải thấp hơn diesel chỉ 12-17%. Một số nước trên thế giới từng sử dụng xe buýt chạy CNG nhưng đã chuyển đổi sang xe buýt điện và phương tiện xanh khác.

Bởi vậy, PGS Đàm Hoàng Phúc cho rằng, Hà Nội cần đánh giá kỹ tác động của các phương án đưa ra, đặc biệt là về chi phí đầu tư và khả năng tiết kiệm phát thải:

"Thứ nhất, khí CNG thì khả năng giảm phát thải không cao, chi phí xe cho nó thì rẻ, nhưng nó vẫn phải đầu tư thêm một cái nữa là trạm sạc CNG. Thứ 2 nữa là để các hệ thống này được triển khai, chúng ta phải đánh giá nữa, đó là tính khả thi của nguồn năng lượng đó, có ổn không. Kể cả chuyển sang điện hay CNG , kể cả chuyển sang phương tiện điện hay CNG thì chúng ta đều phải đánh giá về tính khả thi và tổng mức đầu tư của nguồn năng lượng đó".

TS Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch mạng lưới Không khí sạch VN cũng cho rằng, TP. Hà Nội đang rất quyết tâm thực hiện mục tiêu giao thông xanh, bằng việc dự kiến chi hơn 51 nghìn tỷ đồng từ nay đến năm 2035 để đầu tư xe buýt xanh.

Trong số các kịch bản mà Thành phố dự kiến, ông Tùng cho rằng, kịch bản sử dụng 100% xe buýt điện là thể hiện sự quyết tâm tốt nhất cho môi trường. Bởi việc chuyển đổi phương tiện xăng sang dùng khí tự nhiên, tuy sạch hơn, nhưng thực chất vẫn là nhiên liệu hóa thạch:

"Cái đấy cũng nằm trên con đường chúng ta tiến tới sạch hơn, nhưng tôi nghĩ rằng hiện nay trong các năng lượng sạch đấy thì người ta sử dụng nhiều năng lượng sạch khác, sạch hơn. Ví dụ như điện thì rất đảm bảo và đấy là xu thế của tất cả các nước trên thế giới".

Ở góc độ kinh tế, PGS.TS Đinh Trọng Thịnh, Học viện Tài chính cho rằng, với số tiền hơn 51 nghìn tỷ đồng cho hơn 2 nghìn phương tiện chuyển đổi từ nay đến năm 2035, bình quân gần 25,5 tỷ cho một phương tiện, nhưng chỉ sử dụng trong 10 năm là khá lãng phí.

Đó là chưa kể việc đầu tư mới hệ thống trạm nạp khí, hệ thống vận tải bằng khí CNG sau năm 2035, khi toàn bộ phương tiện xe buýt chuyển sang chạy điện:

"Tự nhiên anh bỏ đi một khoản đầu tư rất lớn, cả ô tô, bởi ô tô thường phải khấu hao từ 15-20 năm, nhưng bây giờ 10 năm anh bỏ, chưa nói đến hệ thống trạm sạc LNG/CNG, tự nhiên 10 năm nữa anh cũng bỏ, anh xây lên rồi lại bỏ, mỗi trạm đó bao nhiêu, mấy tỉ?

Đâu có đơn giản thế. Cho nên đấy là bài toán không đơn giản. Cho nên tính toán thì phải tính hiệu quả đầu tư, con nhà nghèo mà cứ tính làm có mấy năm rồi bỏ thì rõ ràng lãng phí là cái chắc".

TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế VN cũng cho rằng, Việt Nam đã có những cam kết chuyển đổi xanh mạnh mẽ với cả thế giới. Mục tiêu “zero carbon 2050” là một trong số đó. Nghĩa là tuy đi sau, song Việt Nam dám chấp nhận thách thức và coi thách thức đó chính là một cơ hội, là động lực mạnh để tiến vượt và tiến kịp thế giới.

Bởi vậy việc lựa chọn loại hình phương tiện để chuyển đổi xanh của Hà Nội cũng phải mạnh dạn hướng đến phương tiện sạch, tốt cho môi trường:

"Không chỉ là thách thức, mà chúng ta phải coi đây là cơ hội, phải biến thách thức thành cơ hội, nếu không chúng ta khó lòng vượt qua được các thách thức đó. Cam kết đó hàm nghĩa đây là thời điểm Việt Nam cần và phải tăng tốc chuyển đổi xanh để đạt mục tiêu. Sự chuyển mình, nếu không đủ mạnh mẽ thì Việt Nam khó hoàn thành cam kết, sẽ rơi vào thế “tụt hậu” và đứng bên lề cuộc đua tranh phát triển".

Một số ý kiến cũng phân tích, khi xe buýt sử dụng nhiên liệu hóa thạch phải chuyển đổi sang dùng năng lượng xanh, sạch thì tốt nhất nên chuyển sang xe điện để thống nhất chủng loại xe, công tác đầu tư bảo dưỡng sửa chữa thuận lợi hơn, giảm phát thải hoàn toàn.

Bởi vậy, nếu Hà Nội đầu tư xây dựng hệ thống trạm sạc và xe chạy CNG, nhưng sau năm 2035, Hà Nội sẽ vẫn phải thay thế 100% xe buýt điện thì chẳng khác gì “ném tiền qua cửa sổ”.