“Mỏ vàng” dữ liệu báo chí cần là chìa khóa khai thác số

Tuy nhiên, cùng với cơ hội, các cơ quan báo chí cũng đang đối mặt với nguy cơ bị sao chép, chia sẻ và khai thác trái phép nội dung, nhất là khi trí tuệ nhân tạo ngày càng tham gia sâu vào quá trình tìm kiếm, tổng hợp và phân phối thông tin. Thực tế đó đặt ra yêu cầu cấp thiết: báo chí phải nhận diện đúng giá trị tài sản của mình, có phương thức quản trị, bảo vệ và khai thác hiệu quả hơn trong kỷ nguyên số.

Bảo vệ bản quyền để phát triển bền vững

Báo chí là một loại tài sản đặc thù, được tạo nên từ trí tuệ, thương hiệu, dữ liệu, công nghệ và hệ thống phân phối. Mỗi tác phẩm báo chí không chỉ là sản phẩm thông tin đơn lẻ, mà còn là kết quả của quá trình lao động sáng tạo, kiểm chứng, tích lũy và xây dựng niềm tin với công chúng.

Với lịch sử hơn 100 năm, báo chí cách mạng Việt Nam đang sở hữu một kho dữ liệu đồ sộ về các thời kỳ đấu tranh giải phóng dân tộc, xây dựng và phát triển đất nước. Nếu được số hóa, tổ chức và khai thác phù hợp, nguồn dữ liệu này có thể trở thành tài nguyên quan trọng để phát triển các sản phẩm báo chí chuyên sâu, dịch vụ nội dung, dữ liệu tri thức và các mô hình kinh tế báo chí mới.

 Tuy nhiên, trong môi trường số, tài sản báo chí cũng dễ bị khai thác trái phép hơn bao giờ hết. Nội dung do các tòa soạn đầu tư hết sức công phu, nhiều kinh phí để sản xuất có thể bị sao chép, đăng tải lại trên mạng xã hội hoặc được sử dụng làm dữ liệu cho các nền tảng công nghệ mà không có sự thỏa thuận phù hợp.

Ông Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam cho rằng, nếu không bảo vệ được bản quyền, báo chí sẽ gặp rất nhiều khó khăn trong phát triển bền vững. “Vì vậy, cần tiếp tục nâng cao nhận thức và đốc thúc việc bảo vệ bản quyền. Luật cơ bản đã đủ, giờ chúng ta làm thế nào về chế tài xử phạt đối với các tập đoàn lớn, các công ty trong nước, thậm chí cả cá nhân. Bây giờ cứ sử dụng vi phạm là phạt sẽ tránh được tình trạng nội dung báo chí sản xuất đang lan tỏa trên mạng xã hội, nhưng đơn vị sản xuất chỉ được nghìn like, trong khi một cá nhân lấy lại thì được trăm nghìn, thậm chí triệu like. Nếu không bảo vệ được bản quyền, công sức của báo chí sẽ đổ sông, đổ biển”.

Vấn đề bản quyền báo chí trong kỷ nguyên số được đặt ra tại diễn đàn “Bản quyền báo chí trong kỷ nguyên bảo vệ giá trị của nghề báo”, trong khuôn khổ Hội Báo toàn quốc năm 2026. Từ thực tế này, nhiều ý kiến cho rằng, các cơ quan báo chí cần thay đổi cách quản trị tài sản nội dung, từ khâu sản xuất, lưu trữ, phân phối đến kiểm soát việc khai thác lại trên các nền tảng số. Không chỉ trông chờ vào chế tài bên ngoài, mỗi cơ quan báo chí cũng cần chủ động xây dựng quy trình bảo vệ bản quyền ngay từ nội bộ. Đó là quản lý dữ liệu tập trung, gắn định danh cho nội dung, theo dõi việc sử dụng lại tác phẩm và có cơ chế phối hợp với các nền tảng công nghệ khi phát hiện vi phạm.

Dữ liệu báo chí sẽ là “mỏ vàng” nếu được bảo vệ

Ông Phạm Mạnh Hùng, Phó Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam đề xuất, cần có sự kết hợp chặt chẽ giữa hoàn thiện pháp luật, tăng cường quản lý nhà nước và đổi mới quản trị trong chính các cơ quan báo chí. “Về luật pháp, cần có quy định về việc các nhà mạng xuyên biên giới phải thương thảo với báo chí Việt Nam để trả tiền. Hoặc phải có chế tài thiết lập trật tự trên không gian mạng. Với sức mạnh của Nhà nước và hệ thống pháp luật, chính sách hoàn toàn có thể hỗ trợ các cơ quan báo chí trong việc bảo vệ bản quyền. Thứ hai là quản trị nội bộ. Báo chí phải tự cấu trúc lại mình, tận dụng được năng lực quản trị của Nhà nước để giúp các cơ quan báo chí có những biện pháp hữu hiệu hơn trong việc bảo vệ bản quyền nội dung của mình. Các tổ chức như Hội Nhà báo Việt Nam cần thảo luận, vận động chính sách để có biện pháp hiệu quả hơn trong việc bảo vệ tài nguyên dữ liệu báo chí”, nhà báo Phạm Mạnh Hùng nhấn mạnh.

Hiện nay, Việt Nam đã tham gia nhiều điều ước quốc tế đa phương về quyền tác giả và quyền liên quan. Đây là nền tảng quan trọng để bảo vệ tài sản trí tuệ, trong đó có sản phẩm báo chí, trên môi trường số. Cùng với đó, các quy định mới về quyền tác giả, quyền liên quan cũng góp phần hoàn thiện hành lang pháp lý trong nước, nhất là trong bối cảnh dữ liệu báo chí ngày càng có giá trị đối với các hệ thống trí tuệ nhân tạo. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, thách thức lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở quy định pháp luật, mà còn ở khả năng thực thi. Muốn bảo vệ được tài sản báo chí, các tòa soạn cần chủ động hơn trong nhận diện, chứng minh quyền sở hữu, ứng dụng công nghệ theo dõi vi phạm và phối hợp với cơ quan chức năng khi cần thiết.

Bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền, Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch cho biết, tài sản trí tuệ trước hết là quyền dân sự, vì vậy, chủ thể quyền phải chủ động bảo vệ quyền lợi của mình: “Tài sản trí tuệ là tài sản dân sự nên chúng ta phải rất nỗ lực trong việc tự bảo vệ quyền của mình. Việc tự bảo vệ phải đi từ những bước đầu. Từng tòa báo có thể không có được một đội ngũ luật sư, đội ngũ công nghệ cho riêng mình thì có thể phối hợp với các công ty công nghệ để áp dụng biện pháp này. Trong quá trình thực tiễn mà gặp phải những vấn đề về mặt pháp lý với các đối tác thì hoàn toàn có thể liên hệ với Cục bản quyền để chúng tôi hỗ trợ".

Dữ liệu báo chí hơn một thế kỷ qua chỉ thực sự trở thành “mỏ vàng” khi được đặt trong một hệ sinh thái khai thác hiện đại, minh bạch và được bảo vệ bằng cơ chế đủ mạnh. Trong kỷ nguyên số, đặc biệt khi trí tuệ nhân tạo đang trở thành một kênh tìm kiếm, tổng hợp và phân phối thông tin ngày càng phổ biến, các cơ quan báo chí không thể chỉ dừng lại ở việc sản xuất nội dung. Điều quan trọng hơn là phải biết tổ chức dữ liệu, bảo vệ bản quyền, xây dựng mô hình khai thác mới và biến kho tư liệu tích lũy qua nhiều thế hệ thành nguồn lực phát triển. Khi đó, “mỏ vàng” dữ liệu báo chí không chỉ được gìn giữ, mà còn được khai mở, gia tăng giá trị và đóng góp thiết thực cho sự phát triển bền vững của báo chí Việt Nam trong dòng chảy số hóa toàn cầu.