Kinh tế tầm thấp: Cơ hội nào cho doanh nghiệp giao thông, logistics?

Theo các chuyên gia, tiềm năng của kinh tế tầm thấp Việt Nam lên tới khoảng 10 tỷ USD, Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành trung tâm công nghiệp tầm thấp của khu vực và thế giới.

Vậy, cơ hội cho các doanh nghiệp giao thông vận tải, logistics của Việt Nam trong lĩnh vực này ra sao? Vai trò dẫn dắt của doanh nghiệp nhà nước sẽ được thể hiện thế nào trong lĩnh vực này?

Năm 2019, dịch vụ bay ngắm cảnh Vịnh Hạ Long lần đầu tiên được triển khai.

Tour trực thăng ngắm TP.HCM từ trên cao được triển khai từ năm 2022, sau một thời gian gián đoạn, dự kiến hoạt động trở lại vào tháng 3/2026.

TP.HCM khai trương tuyến bưu chính UAV xuyên biển đầu tiên, nối Cần Giờ - Vũng Tàu.

Theo các chuyên gia, đây là những bước đi đầu tiên rất quan trọng để triển khai hiện thực hóa các tiềm năng của kinh tế tầm thấp ở Việt Nam

Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị cũng đã nhấn mạnh vai trò của các doanh nghiệp nhà nước trong các lĩnh vực mới, mang tính chiến lược như kinh tế tầm thấp, công nghiệp hàng không vũ trụ...

Theo các chuyên gia, kinh tế tầm thấp là toàn bộ hoạt động kinh tế diễn ra trong không gian dưới 1.000 m, có thể mở rộng đến 5.000m tùy nhu cầu mỗi quốc gia.

Mô hình này tận dụng công nghệ bay có và không người lái cùng mạng thông minh tầm thấp để phát triển hạ tầng, sản xuất phương tiện, dịch vụ và bảo đảm an toàn bay. Trọng tâm là ứng dụng UAV và các công nghệ liên quan trong nông nghiệp, logistics, giám sát môi trường, giao thông, truyền thông và giải trí.

Theo đó, ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch thường trực kiêm Giám đốc điều hành Mạng lưới Công nghệ Hàng không – Vũ trụ và Thiết bị bay không người lái Việt Nam (UAV Việt Nam) cho rằng, kinh tế tầm thấp được ví như “vùng trời mới” mở ra những ngành công nghiệp chưa từng có trước đây như logistics tầm thấp:

“Logistics là một trong những lĩnh vực có giá trị rất lớn trong kinh tế tầm thấp, hiện nay nhiều tập đoàn lớn trên thế giới đã đầu tư rất nhiều cho việc giao hàng bằng drone. Nó có thị trường tiềm năng to lớn bởi trong thời đại thương mại điện tử thì việc giao hàng đang chiếm một tỷ lệ chi phí lớn. Và đây là cơ hội vàng để các nhà làm logistics bắt đầu nghiên cứu và tiếp cận dần”.

Trong logistics, nơi thương mại điện tử Việt Nam dự báo đạt 63 tỉ USD vào 2030, drone đã được thử nghiệm giao hàng cứu trợ tại Thái Nguyên, Tuyên Quang, Bắc Ninh và giao hàng tự động tại khu logistics Lạng Sơn, giúp rút ngắn thời gian, giảm chi phí và khắc phục hạn chế địa hình.

Đánh giá lĩnh vực này, chuyên gia kinh tế Trần Anh Tùng (Trường ĐH Kinh tế - Tài chính TP.HCM) phân tích, tiềm năng kinh tế tầm thấp của nước ta là rất lớn. Trong đó, cơ hội cho doanh nghiệp giao thông vận tải và logistics cực kỳ rộng mở khi mô hình này giải quyết được những điểm nghẽn địa lý:

“Đầu tiên là rút ngắn thời gian giao nhận, nâng cao chất lượng dịch vụ giao hàng nhanh cho thương mại điện tử và tạo năng lực ứng phó khẩn cấp. Chúng ta đã có giao hàng bằng UAV từ Cần Giờ đi Vũng Tàu với thiết kế tầm thấp từ 3000-5000 đơn hàng mỗi ngày cho thấy bài toán về không gian tầm thấp có thể chuyển hóa năng lực logistics lên tầm cao mới”.

Khi mở rộng không gian kinh tế mới là kinh tế tầm thấp, theo TS Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam, các doanh nghiệp giao thông vận tải và logistics sẽ có nhiều cơ hội phát triển những dịch vụ mới và những giá trị gia tăng đóng góp cho nền kinh tế:

“Sử dụng drone hoặc phương tiện bay không người lái để giao hàng chặng cuối, giúp giảm chi phí về logistics cũng như rút ngắn thời gian vận chuyển trong đô thị đông đúc. Hoặc sử dụng nó để làm taxi bay như một số nền kinh tế phát triển hiện nay đã sử dụng để giảm thiểu ùn tắc giao thông đường bộ”.

Để thực hiện hóa khát vọng đưa kinh tế tầm thấp trở thành động lực tăng trưởng mới, Nghị quyết 79 đã nhấn mạnh vai trò của các doanh nghiệp nhà nước trong các lĩnh vực mới, mang tính chiến lược như kinh tế tầm thấp, công nghiệp hàng không vũ trụ.

Trong chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 79 cũng đã đề cập nội dung về xây dựng cơ chế vượt trội triển khai khuôn khổ thử nghiệm phát triển kinh tế không gian và kinh tế tầm thấp; ưu đãi đầu tư hạ tầng trạm đỗ thông minh phục vụ phương tiện bay không người lái.

Chuyên gia kinh tế Trần Anh Tùng nhấn mạnh, doanh nghiệp Nhà nước có nhiều lợi thế và vai trò quan trọng trong việc dẫn dắt và mở rộng cho các doanh nghiệp tư nhân cùng tham gia lĩnh vực này:

“Vai trò dẫn dắt của các doanh nghiệp Nhà nước nên được thể hiện bằng hạ tầng của thị trường như triển khai các sandbox vận hành theo tuyến; đầu tư vào các điểm cất cánh, hạ cánh, định ra các tiêu chuẩn kỹ thuật chung và chia sẻ nền tảng điều phối bay.

Khi doanh nghiệp Nhà nước làm tốt vai trò mở đường, dẫn đường sẽ lôi kéo được khu vực tư nhân tham gia và nhanh chóng làm cho mô hình này có tính thương mại cao hơn”.

Các chuyên gia cũng đề xuất, cần có cơ chế để đảm bảo sự tiếp cận nguồn lực một cách công bằng giữa các doanh nghiệp nhà nước và các doanh nghiệp ở khu vực tư nhân.

Đồng thời, cần có cơ chế thử nghiệm có kiểm soát khi các doanh nghiệp tham gia vào kinh tế tầm thấp nhằm đảm bảo môi trường kinh doanh an toàn và sự an tâm cho các doanh nghiệp khi đầu tư vào lĩnh vực này.

Cơ hội phát triển ngành kinh tế tầm thấp tại nước ta là vô cùng lớn nhưng chặng đường phía trước còn nhiều khó khăn, thách thức. Trong đó, các doanh nghiệp giao thông vận tải, logistic sẽ tìm thấy những cơ hội mới nào ở bầu trời dưới 1.000 m và cách nào để vượt qua những thách thức trong lĩnh vực mới này?

TS Trần Thiên Phương, Phó Chủ tịch mạng lưới Hàng không, vũ trụ và thiết bị bay không người lái Việt Nam chia sẻ góc nhìn với VOV Giao thông Quốc gia về vấn đề này qua bài viết có nhan đề: “Không gian phát triển mới cho giao thông và logistics Việt Nam

Trong nhiều thập kỷ qua, tiến trình phát triển của Hà Nội và các đô thị lớn của Việt Nam chủ yếu được định hình trong giới hạn của không gian mặt đất. Thành phố mở rộng hạ tầng giao thông, gia tăng mật độ xây dựng theo chiều cao và tối ưu hóa quỹ đất ngày càng khan hiếm để đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, khi Hà Nội hướng tới mục tiêu trở thành đô thị hiện đại, có sức cạnh tranh khu vực và quốc tế trong giai đoạn 2030-2045, những giới hạn vật lý của không gian truyền thống ngày càng bộc lộ rõ.

Tỷ lệ diện tích đất dành cho giao thông hiện mới đạt khoảng 13%, trong khi một siêu đô thị hiện đại cần tối thiểu 20-25%. Lượng phương tiện cá nhân tăng trưởng bình quân 4,5% mỗi năm, gây áp lực khổng lồ lên hạ tầng mặt đất và khiến thiệt hại kinh tế do ùn tắc ước tính lên tới hàng tỷ USD mỗi năm.

Trong bối cảnh đó, việc tìm kiếm những không gian phát triển mới, bổ trợ cho mặt đất và không gian ngầm, trở thành yêu cầu mang tính chiến lược cấp thiết. Bầu trời dưới 1.000 m - vốn trước đây gần như là “khoảng trống” về kinh tế - đang được nhìn nhận như một tài nguyên dồi dào chưa được khai phá. Đây chính là nền tảng của nền kinh tế không gian tầm thấp (Low-Altitude Economy - LAE).

Theo các báo cáo quốc tế, thị trường di chuyển hàng không đô thị toàn cầu có thể đạt 1.500 tỷ USD vào năm 2040. Tại Trung Quốc, kinh tế tầm thấp đã trở thành ngành chiến lược, đóng góp quan trọng vào cơ cấu GDP tại các đô thị như Thâm Quyến và Quảng Châu. Điều đó cho thấy đây không phải là xu hướng công nghệ ngắn hạn, mà là một làn sóng kinh tế mới đang hình thành trên quy mô toàn cầu.

Tại Việt Nam, chi phí logistics hiện chiếm khoảng 16,8% GDP - cao hơn đáng kể so với mức trung bình 10-11% của các nước phát triển. Đây là một trong những điểm nghẽn làm giảm năng lực cạnh tranh quốc gia.

Nếu ứng dụng UAV để xử lý chặng giao hàng cuối cùng trong môi trường đô thị nén, chi phí có thể giảm tới 30%, đồng thời nâng cao hiệu suất vận tải mà không cần mở rộng thêm hạ tầng đường bộ. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh quỹ đất hạn chế và ùn tắc gia tăng.

Đối với doanh nghiệp giao thông và logistics, kinh tế tầm thấp mở ra bước chuyển từ vận tải 2D sang logistics 3D - kết hợp mặt đất, không gian ngầm và không gian bay thấp thành một hệ thống giao thông đa lớp, thông minh và linh hoạt.

Nhưng kinh tế tầm thấp không chỉ là giao hàng bằng drone. Nó bao gồm toàn bộ hệ sinh thái dịch vụ sử dụng UAV, eVTOL, thiết bị bay thông minh, AI xử lý tại biên, dữ liệu lớn và hạ tầng viễn thông 5G/6G để tạo ra các mô hình vận hành mới trong y tế, cứu hộ, giám sát hạ tầng, nông nghiệp thông minh và du lịch.

Các mô hình dự báo kinh tế đô thị cho thấy kinh tế tầm thấp có thể đóng góp trực tiếp từ 1-1,5% vào tăng trưởng GRDP Hà Nội trong giai đoạn 2026-2030. Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả tài nguyên bầu trời, hạ tầng then chốt không chỉ nằm ở bãi đáp mà ở năng lực quản trị số hóa.

Việt Nam cần xây dựng hệ thống cấp phép bay trực tuyến, bản đồ không phận số hóa phân vùng xanh - vàng - đỏ rõ ràng, công nghệ định danh từ xa để mỗi UAV có “biển số điện tử” và có thể truy xuất trách nhiệm khi cần.

Song song là hệ thống Quản lý và và điếu phối UAV (UTM), trung tâm điều hành tập trung và cơ chế thử nghiệm chính sách (sandbox) để hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo đảm an ninh quốc phòng.

Trong đó, doanh nghiệp nhà nước có vai trò đặc biệt quan trọng trong giai đoạn đầu: đầu tư hạ tầng 5G/6G, xây dựng nền tảng quản lý bay, triển khai các mô hình thí điểm trong y tế, giao thông và hạ tầng trọng yếu để tạo chuẩn mực vận hành. Trong khi đó, doanh nghiệp công nghệ nội địa cần làm chủ UAV, AI, dữ liệu lớn và dịch vụ giá trị gia tăng để hình thành chuỗi giá trị trong nước.

Kinh tế tầm thấp không chỉ là câu chuyện về drone, mà là câu chuyện mở rộng không gian phát triển quốc gia. Khi bầu trời dưới 1.000 m được quản lý thông minh và khai thác hiệu quả, nó sẽ trở thành một tài sản kinh tế mới - giúp giải phóng những giới hạn vật lý của đô thị, giảm chi phí logistics, nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo động lực tăng trưởng bền vững cho Việt Nam trong giai đoạn tới.