Để cá chép thật sự "đưa Táo quân về trời”

Trong làn gió lạnh cuối năm, mùi khói hương, mùi tro hóa vàng còn vương trên tay áo, nghi lễ tiễn ông Công, ông Táo về trời lại bắt đầu như bao đời nay vẫn thế. Thả cá chép ngày ông Công, ông Táo là một phong tục lâu đời của người Việt.

Thế nhưng hiện nay sông hồ ngày càng ô nhiễm, diện tích mặt nước không đủ an toàn để phóng sinh cá đang dần hẹp lại. Cùng với đó, không ít người cũng băn khoăn: làm sao để vừa giữ trọn một lễ tâm linh, vừa không làm tổn thương những dòng sông đang oằn mình vì rác thải.

Thả cá bằng tấm lòng, nhưng đừng gửi rác xuống sông hồ

Người Hà Nội sắm "phương tiện" tiễn Táo quân chầu trời

Sáng nay là này 23 tháng Chạp, tại một điểm thả cá ở khu vực Hà Đông, bà Nguyễn Thị Mai (trú tại phường Hà Đông) lại lặng lẽ đứng trên trên bờ hồ Văn Quán để xem nhiều người thả cá tiễn ông Công ông Táo về trời.

Bà Mai chia sẻ, mặc dù đây là phong tục từ lâu của người dân Việt Nam, thế nhưng từ nhiều năm nay, gia đình bà đã bỏ hẳn việc thả cá chép xuống sông hồ:“Không bao giờ thắp hương cá tươi. Cô thấy thả ra người ta lại bắt lại rồi lại hớt để bán, lúc thì câu ăn. Nên nhà cô cứ đơn giản, cúng thắp hương gọi là mình thành tâm thôi.”

Những chia sẻ của bà Mai lại gợi lên một điều rất giản dị, đó là điều quan trọng nhất trong nghi lễ tiễn Táo quân, với nhiều người, không phải là hình thức, mà là tấm lòng. Trong quan niệm của người Việt, cá chép là phương tiện để Táo quân về chầu trời. Bởi vậy, sau khi làm lễ xong, nhiều gia đình vẫn giữ thói quen mang cá ra sông, hồ, ao thả để như một cách gửi gắm ước nguyện bình an, thuận hòa cho năm mới.

Ở một góc khác bên hồ, chị Thu Trang cùng con nhỏ đi thả cá sau khi làm lễ. Với chị Mai, việc thả cá chép vào dịp 23 tháng chạp không chỉ là cúng lễ mà còn giúp trẻ em phần nào hiểu được phong tục lâu đời của người dân Việt Nam.

“Ngày ông Công ông Táo, mua mấy con cá, thắp hương xong rồi cho bạn ý mang đi thả, vừa là là lòng thành, vừa là phóng sinh”.

Giữ lại một nét đẹp văn hoá, đó là mong muốn rất chính đáng. Thế nhưng, nếu chỉ đơn thuần là việc thả cá xuống hồ, xuống sông, thì câu chuyện đã không có gì đáng nói. Bởi trên thực tế, vẫn còn một bộ phận người dân tiện tay vứt cả túi nilon đựng cá, tro hóa vàng, chân hương, thậm chí cả bát hương cũ… xuống mặt nước.

Những ngày này, không khó để thấy nhiều hồ trong nội thành Hà Nội xuất hiện những chiếc túi nilon xanh đỏ, trôi nổi bập bềnh trên mặt nước. Cùng với đó là tro vàng mã, bát hương cũ, thậm chí ban thờ được người dân thả xuống hồ cũng góp phần gây ô nhiễm nguồn nước.

“Thấy mọi người thả cá nhưng nilon vẫn thấy vứt tràn lan trên cầu ấy.”

“Để cho mát mẻ thì từ trước đến nay mọi người vẫn thả rất nhiều đồ thờ xuống, nhưng đối với việc thả như thế thì lòng sông hồ cũng không thể sạch được, như mình nhìn thấy là ảnh hưởng rất nhiều đến môi trường và nguồn nước của chúng ta”.

Năm nay, tại nhiều điểm thả cá quen thuộc như hồ Tây, hồ Trúc Bạch, hồ Linh Đàm hay các bờ sông trong nội đô, lực lượng chức năng phối hợp với các tổ chức môi trường đã túc trực từ sớm. Không phải để cấm người dân thả cá, mà để nhắc nhở mọi người thực hiện nghi lễ theo cách văn minh hơn: không vứt túi nilon, không đổ tro, không thả đồ thờ cúng xuống mặt nước.

Thế nhưng, chỉ cần một vòng quanh hồ Tây vào những ngày này, vẫn có thể dễ dàng bắt gặp từng mảng tro đen, chân nhang, giấy vàng mã loang ra một góc nước. Trong khoảnh khắc rất ngắn ấy, một hành động tưởng như “cho tiện” đã vô tình đẩy gánh nặng môi trường về phía những dòng sông.

Giữ phong tục đẹp, nhưng phải văn minh với môi trường

Những ngày này, trên nhiều cây cầu, bờ sông, bờ hồ ở Hà Nội, màu áo xanh của các bạn trẻ trong nhóm Keep Vietnam Clean xuất hiện khá quen thuộc. Họ đứng sát mép nước, tay cầm vợt, tay cầm bao tải, vừa nhắc người dân bỏ túi nilon vào đúng nơi quy định, vừa lặng lẽ vớt từng mảnh rác trôi nổi.

Bạn Nguyễn Thị Tuyết Anh, đại diện nhóm Keep Vietnam Clean cho biết, chiến dịch hành động vì ngày lễ ông Công, ông Táo đã được nhóm duy trì suốt 10 năm qua. Với tinh thần “một hành động nhỏ, một thay đổi lớn”, mỗi túi nilon được giữ lại trên bờ, mỗi mảnh rác được đưa lên khỏi mặt nước đều mang theo một thông điệp rất rõ ràng: giữ gìn phong tục không đồng nghĩa với làm tổn hại môi trường.

“Mục tiêu của chiến dịch là nâng cao nhận thức và hành vi cộng đồng về tác động môi trường của tro vàng mã và rác nhựa và nghiên cứu giải pháp xử lý hiệu quả các loại chất thải này. Chiến dịch bao gồm các hoạt động chính: một buổi đấu giá gây quỹ, một cuộc thi sáng tạo nội dung trên nền tảng TikTok hướng tới nhóm thanh niên từ 13 đến 22 tuổi trên phạm vi toàn quốc và hai ngày ra quân hỗ trợ người dân thả cá.”

Khác với những năm trước, năm nay chiến dịch không chỉ dừng lại ở việc nhắc nhở “đừng thả túi nilon”, mà còn mở rộng sang một câu chuyện lớn hơn: tác động của việc đốt vàng mã và rác thải nhựa đối với sức khỏe cộng đồng.

Bởi sau mỗi mùa 23 tháng Chạp, không chỉ mặt nước phải gánh rác, mà bầu không khí cũng nặng mùi khói đốt. Những hạt bụi mịn, những hợp chất phát sinh từ việc đốt vàng mã len vào từng khu dân cư, từng ngôi nhà nhỏ, ảnh hưởng trực tiếp đến người già, trẻ nhỏ và những người có bệnh hô hấp.

Những ngày cuối năm, khi thả những chú cá chép xuống dòng nước mang theo bao điều ước của những người đứng bên bờ, với nhiều gia đình, đó là khoảnh khắc khép lại một năm cũ, gửi gắm niềm tin vào một năm mới bình an, đủ đầy.

Nhưng có lẽ, trong nhịp sống hôm nay, sự thành tâm không chỉ nằm ở nén hương hay con cá chép được thả xuống nước. Sự thành tâm còn nằm ở việc chúng ta lựa chọn cách ứng xử với môi trường, với chính không gian sống của mình./.