Dấu xưa kinh, rạch (Bài 2): Rạch Bình Thủy với dáng rồng nằm

“Người cũ cảnh xưa” tiếp tục tìm về vùng đất Bình Thủy (phường Bình Thủy, TP. Cần Thơ), nơi có dòng rạch xưa là chứng nhân cho sự gắn kết giữa con người và thiên nhiên, nơi có nhiều kiến trúc cổ kính gắn với truyền thống khoa bảng của Cần Thơ. Đến nay, Bình Thủy vẫn giữ được nét đẹp cổ kính giữa lòng thành phố hiện đại.

Dòng rạch mang hồn cốt văn hóa Tây Đô

Từ trước đến nay, địa danh Bình Thủy vẫn được giải thích bằng giai thoại về Tuần phủ Huỳnh Mẫn Đạt đặt tên cho vùng đất này. Năm 1852, quan tuần phủ Huỳnh Mẫn Đạt ngồi trên thuyền đi tuần thú ngang qua đây, đến gần Cồn Linh (nơi đầu vàm rạch Bình Thủy) thì gặp một trận cuồng phong, sóng to gió lớn khiến ai nấy đều kinh hoàng.

Quan tuần phủ ra lệnh cho thuyền núp ngay vào đầu vàm rạch Bình Thủy để tránh gió dữ và đoàn hải thuyền được bình an vô sự. Xét thấy địa thế này tốt đẹp, dân cư hiền hoà, sông sâu nhưng không có sóng to gió lớn và hoa màu thịnh vượng nên quan Tuần phủ Huỳnh Mẫn Đạt đặt tên là Bình Thủy.

Vùng đất Bình Thủy gắn với tên tuổi Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa – một nhà thơ yêu nước, một trong những danh nhân văn hóa của đất Cần Thơ được nhân dân tin yêu, trọng phục. Tên tuổi ông được sử sách vinh danh với tinh thần đấu tranh chống xâm lược, chống áp bức, bất công; nghĩa khí và những cống hiến to lớn cho nền văn học nước nhà là niềm tự hào không chỉ của người dân Cần Thơ mà cả vùng Nam Bộ.

Dấu xưa kinh, rạch (Bài 1): Rạch Đầu Sấu, dấu ấn “ngạc ngư” bên dòng Cầm Thi Giang

Nhà nghiên cứu văn hóa Nam Bộ Nhâm Hùng cho biết: “Cụ Bùi Hữu Nghĩa được đi học, thi đỗ đạt cao và cũng là người Cần Thơ đầu tiên làm quan tới chức Tri huyện. Đây cũng là niềm tự hào của người dân Cần Thơ và vùng đất Cần Thơ”.

Theo lời những người lớn tuổi ở vùng này kể lại, rạch Bình Thủy còn có tên gọi khác là rạch Long Tuyền. Con rạch này có nguồn nước chảy từ sông Hậu vào uốn khúc như rồng nằm, miệng rồng ngậm trái châu là cồn Linh nằm án ngang miệng rạch. Bốn chân rồng, gồm hai chân trước là phần ngã tư giao nhau giữa rạch Ngã Tư Lớn và rạch Ngã Tư Bé ngang nhau và hai chân sau là rạch Miếu Ông trên tỉnh lộ 923 và rạch Cái Tắc cũng ngang nhau. Cái đuôi uốn khúc nằm vắt qua làng Giai Xuân, ở cuối làng Bình Thuỷ. Nước chảy uốn khúc như thân rồng nằm, quanh năm yên bình, sóng gợn lăn tăn như vảy rồng lấp lánh dưới ánh mặt trời quyện giữa màu xanh mượt mà của vườn cây ăn trái.

Cũng như bao con kinh, rạch khác, rạch Bình Thủy xa xưa là nguồn cung cấp nước cho người dân tắm gội, giặt giũ, thậm chí lắng cặn để uống. Con rạch đã “đãi ngộ” cho bao thế hệ người dân sống hai bên bờ không chỉ thủy sản, nguồn nước phù sa còn bồi vun cho cây trái, ruộng vườn. Những vườn sầu riêng, chôm chôm, nhãn… bên dòng sông này luôn tươi tốt, cho sản lượng khá cao.

Dòng chảy qua những di sản lịch sử

Rạch Bình Thủy chảy qua làng cổ mà hai bên bờ là những di tích, danh thắng nổi tiếng. Mỗi di tích, danh thắng đều có bề dày lịch sử, gợi nhắc một thời đã qua hoặc gắn với một câu chuyện huyền thoại kì diệu nào đó. Đầu tiên là chùa Nam Nhã được xây năm 1895 có không gian thanh tịnh, yên bình với những bóng cây cổ thụ.

Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, chùa Nam Nhã là địa điểm tập hợp, nuôi dưỡng các phong trào yêu nước với nhiều bậc sĩ phu có tinh thần bất khuất đấu tranh chống giặc ngoại xâm. Cũng trong những năm khó khăn đó của cách mạng, Đặc ủy Hậu Giang, Xứ ủy Nam Kỳ đã chọn đây làm nơi liên lạc với tổ chức cách mạng toàn miền.

Thầy Hồ Minh Phong ở chùa Nam Nhã cho biết: “Cuối thế kỷ 18 và đầu thế kỷ 19, chùa Nam Nhã vừa là nơi hoạt động truyền bá đạo Minh Sư, đồng thời cũng là trung tâm truyền bá sách vở và kinh thư yêu nước. Đặc biệt là các tác phẩm khắc chữ Nôm, đề cao tinh thần yêu nước của dân tộc và nâng cao dân trí cho người dân ở Nam Kỳ Lục Tỉnh”.

Rạch Bình Thủy chảy qua Đình Bình Thủy (Long Tuyền Cổ Miếu), nơi nổi tiếng và cũng là “mũi sào” du lịch cho vùng đất Bình Thủy hiện nay. Đình Bình Thủy được khởi dựng vào năm 1844 với mục đích cầu nguyện thần linh phù hộ cho mưa thuận, gió hoà, giúp bà con luôn được an lành.

Đình là niềm tự hào của con người Bình Thủy, được xây cất theo lối kiến trúc cổ của người Việt, thờ các vị hiền có công khai hoang mở đất. Hằng năm, đình Bình Thủy diễn ra lễ Thượng Điền và Hạ Điền truyền thống, người dân tụ hội về cúng đình để cầu mong một năm làm ăn đại cát.

Ông Lê Văn Mười, Trưởng Ban Trị sự Đình Bình Thủy cho biết: “Lễ Kỳ Yên Thượng Điền mang đậm ý nghĩa là việc dân làng quay về mang lễ vật dâng lên cúng Ông. Cầu mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an, mùa màng tươi tốt. Mình tổ chức các kỳ lễ hội đúng theo nghi thức của truyền thống dân tộc”.

Rạch Bình Thủy cũng chảy qua Nhà cổ Bình Thủy (nhà cổ của dòng họ Dương), được xây dựng từ năm 1870. Vẻ đẹp của ngôi nhà là dấu ấn của sự giao thoa độc đáo giữa kiến trúc phương Đông và phương Tây. Sự hòa quyện này tạo nên một không gian vừa cổ kính, trang nghiêm và phóng khoáng.

Nhờ vẻ đẹp độc đáo của mình, Nhà cổ Bình Thủy đã trở thành bối cảnh cho nhiều tác phẩm điện ảnh nổi tiếng, như: Người Tình (điện ảnh Pháp), Người đẹp Tây Đô và Những nẻo đường phù sa.

Bạn trẻ Hồ Văn Băng – người lần đầu tiên đến Nhà cổ Bình Thủy cảm nhận: “Khi bước vào nhà cổ ta thấy mát mẻ lắm vì ngôi nhà có rất nhiều cửa, làm thông thoáng ngôi nhà. Đặc biệt dưới nền nhà đã lót thêm một lớp muối dày từ 10cm-15cm có tác dụng chống ẩm, tránh côn trùng, về mặt phong thủy có thể tránh được tà ma”.

Rạch Bình Thủy thế rồng nằm chảy xuôi giữa mảnh đất nhiều trầm tích văn hóa, nhiều công trình có ý nghĩa quan trọng trong đời sống vật chất và tinh thần của người dân Bình Thủy. Dù vật đổi sao dời, dù bị tác động của nhiều yếu tố thời cuộc, con rạch này vẫn giữ nét thân thương và tĩnh lặng, mộc mạc của một Cần Thơ sông nước hiền hòa.