Sài Gòn sống và yêu: Cầu Mống, di sản trăm năm giữa lòng phố thị

Cầu bắt ngang qua con kênh Bến Nghé để nối liền phường Xóm Chiếu và phường Sài Gòn của ngày nay. Hiện tại cầu không dành cho các phương tiện giao thông qua lại, mà chỉ là điểm đến để tham quan, ngắm cảnh. Dù không quá lớn cũng chẳng quá dài hay hiện đại như những cây cầu ngày nay nhưng nơi đây vẫn là điểm đến hút khách thăm quan bởi nét đẹp có phần hoài cổ.

Mời các bạn cũng ghé thăm cầu Mống, nhìn về chặng dài sừng sững giữa Sài Gòn của cây cầu mang nhiều dấu tích thời gian qua bài viết “Cầu Mống – Di sản trăm năm giữa lòng phố thị”

Giữa trung tâm đô thị Sài Gòn - TP.HCM, các công trình hiện đại đua nhau mọc lên, thẳng thắn khẳng định đây là một đô thị phát triển từng ngày. Cũng giữa đô thị ấy những công trình di sản vẫn lặng lẽ giữ gìn bản sắc vốn có của mình, lặng lẽ nhìn Sài Gòn nhanh chóng đổi thay.

Đoạn cuối đại lộ Đông Tây, phía phường Sài Gòn và đoạn cuối đường Bến Vân Đồng, phường Xóm Chiếu cũng có một công trình như thế, với người đủ trải nghiệm trưởng thành ở Sài Gòn, có lẽ đã “như đinh đóng cột” đáp án về công trình vừa nêu, đó chính là cầu Mống, cây câu sắt nổi bật với màu xanh ngọc bích.

Vị trí thuận lợi để ngắm Sài Gòn, nhiều người, đặc biệt là người trẻ thường lui tới cầu Mống để tận hưởng một góc Sài Gòn nhẹ nhàng, nhiều dư vị. Nhưng có lẽ ít người biết về hành trình gắn chặt với Sài Gòn của cây cầu di sản.

Năm 1893 - 1894, Công ty vận chuyển hàng hải Messageries Maritimes của Pháp đầu tư và Công ty Levallois Perret xây dựng cây cầu kiên cố này. Cầu có chiều dài 128 mét, rộng 5,2 mét, xây bằng thép kiên cố. Chính vì được xây dựng vào khoảng thời gian trên, nên Cầu Mống được xem như một công trình kiến trúc cổ xưa nhất. Thuở mới được xây dựng, công trình này được người Pháp đặt cho tên gọi là Arcenciel (tức là Cầu Vồng). Thế nhưng, nhiều người Việt vẫn quen thuộc gọi tên cây cầu này là Cầu Mống (hoặc Cầu Móng).

GS, TS. Vũ Gia Hiền - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu ứng dụng văn hóa du lịch chia sẻ thêm về tên gọi của cầu Mống: "Về tên gọi, có hai nguồn thông tin, thứ nhất là cầu Móng, là cầu sắt bắt qua hai cái móng hai bên, họ nói chạy đi gọi là cầu Mống. Ý kiến khác cho rằng tên gọi cầu Mống do có hình vồng nên gọi là cầu Vồng và khi họ nói chạy đi cũng gọi là cầu Mống. Cách nào thì cũng đúng với bản chất thiết kế của nó".

Theo Giáo sư Hiền, cầu Mống ra đời ngay thời kỳ đồ sắt, lúc ấy bê tông cốt thép chưa phát triển, cầu Mống khả năng cùng lịch sử với cầu Long Biên, cây cầu nổi tiếng của Hà Nội.

Về hình dáng lúc mới được xây dựng, Giáo sư Hiền thông tin thêm: "Lúc mới ra đời cầu Mống không có sơn chống gỉ màu xanh đẹp như bây giờ, họ sử dụng sơn đen giống nhựa đường để quét lên bảo vệ".

Thời điểm mới ra đời, cầu Mống là cây cầu hiện đại nhất, cũng là biểu tượng của vùng sông nước, đa phần hệ thống cầu bắc qua kênh rạch, sông nước Sài Gòn thời điểm đó đều là cầu gỗ, cầu tre. Cầu Mống lúc xây dựng có thành uốn cong cực đẹp mắt. Lúc ấy, Cầu Mống chính là đầu mối giao thông qua hai bờ của kênh Bến Nghé thuộc Quận 1 và Quận 4 trước kia. Khi mới được xây dựng, cầu Mống được sử dụng cho cả khách bộ hành lẫn các phương tiện cơ giới.

Mãi đến những năm 2000, khi Đại lộ Đông Tây và Hầm vượt sông Sài Gòn bắt đầu được thi công, cầu Mống đã được cho tháo dỡ. Khi các công trình này hoàn thiện, cầu Mống được lắp đặt lại như nguyên bản và có thêm phần móng được gia cố kỹ càng cùng hệ thống chiếu sáng khá hút mắt. Trong lần gia cố này, cầu Mống cũng đã được sơn lại bằng màu xanh ngọc đẹp mắt. Với sắc màu như khoác lên mình tấm áo mới, cầu Mống bắt đầu được người đời gọi thêm cái tên cầu Xanh.

GS, TS. Vũ Gia Hiền - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu ứng dụng văn hóa du lịch góp lời thêm về thời điểm cầu Mống dần lùi khỏi vai trò là công trình giao thông, kết nối: "Trước năm 2000 cầu Mống vẫn đi qua được, trừ phương tiện ô tô. Nhưng có nhiều bất tiện nên không nhiều người chọn đi. Có lẽ bắt đầu từ khi bê tông cốt thép ra đời, người ta không còn làm cầu sắt nữa. Có hai cây cầu thay cầu Mống đó là cầu Khánh Hội và cầu Muối, dần dần thì cầu Mống trở thành cầu đi bộ như hiện nay".

Hơn thế kỷ tồn tại giữa Sài Gòn, thời điểm mới ra đời, cầu Mống là công trình giao thông hiện đại, kết nối giao thương giữa nội đô Gia Định và vùng thương cảng quận 4 cũ. Đến thời điểm này, cầu Mống đã trải qua nhiều lần trùng tu nhưng vẫn giữ nguyên được kiến trúc ban đầu. Trong suốt thế kỷ 20, cầu Mống là một phần quan trọng của hệ thống giao thông Sài Gòn, góp phần vào sự phát triển thương mại và văn hóa của thành phố.

Cây cầu này không chỉ chứng kiến sự phát triển của Sài Gòn qua các thời kỳ, mà còn là một trong những minh chứng cho sự giao thoa văn hóa giữa Việt Nam và Pháp trong giai đoạn thuộc địa. Năm 2014, cầu Mống được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố. Tính đến nay, cầu Mống được xem là cây cầu duy nhất ở TPHCM được công nhận Di tích kiến trúc nghệ thuật.

Cầu Mống đứng đó hơn trăm năm nhìn Sài Gòn thay đổi, từ thời gian khó đến lúc huy hoàng, nhưng vẫn vẹn nguyên những kiến trúc vốn dĩ mang tên mình. Đến cầu Mống vào một ngày nắng đẹp, gió mát, cặn kẽ nhìn vào lối kiến trúc của cây cầu trăm tuổi, có lẽ người ta sẽ tự hào lắm về hành trình dựng xây một vùng đất kiên cường.

GS, TS. Vũ Gia Hiền - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu ứng dụng văn hóa du lịch chia sẻ thêm góc nhìn về tiềm năng phát triển của cầu Mống trong thời gian tới: "Cầu Mống sẽ phát triển hơn nữa khi hoàn thành cống ngăn triều, đứng từ cầu Mống có thể tận hưởng nhiều không gian tuyệt vời của Sài Gòn, nếu đầu tư trang trí cho cầu này, khu vực sẽ hút khách du lịch, nhắc đến cầu Mống sẽ nhớ ngay đến Sài Gòn".

Cầu Mống sở hữu lối kiến trúc trăm năm, nằm trong cụm di sản giữa trung tâm Sài Gòn, dừng chân tại cầu Mống người ta được nhìn thấy một Sài Gòn dịu dàng, nhìn dòng xe chậm trôi khắp ngả, thấy dòng nước óng ánh buổi trăng tròn hay ánh đèn điện phản chiếu mỗi đêm. Nếu được quảng bá tốt và hết mình gìn giữ, cầu Mống trước sau cũng sẽ là chốn đến khó lòng bỏ qua của ngành du lịch Sài Gòn – TPHCM.  

SỐNG Ở SÀI GÒN: TPHCM những ngày đầu mới

Những ngày đầu năm mới, Sài Gòn - TPHCM dần đông đúc trở lại. Bến xe, nhà ga chật kín người từ khắp nơi quay về thành phố mưu sinh, bắt đầu một năm làm việc mới. Sau vài ngày yên ả hiếm hoi, Sài Gòn lại tất bật, vội vàng nhưng quen thuộc — nhịp sống không chờ đợi ai. 

Những ngày đầu năm, Thành phố Hồ Chí Minh thức dậy trong một nhịp thở rất khác. Không còn tiếng pháo hoa rộn ràng của đêm giao thừa, không còn những con đường thênh thang hiếm hoi của mấy ngày Tết, thành phố dần trở lại với nhịp đập quen thuộc của nó — vội vàng, tất bật nhưng đầy sức sống.

Vài ngày trước đó, Sài Gòn như chậm lại. Buổi sáng có thể nghe rõ tiếng chổi tre quét rác trên vỉa hè, tiếng chim đậu trên những tán me già, tiếng gió luồn qua các con hẻm nhỏ. Nhưng sự yên ả ấy chỉ là một khoảng lặng ngắn ngủi. Khi những chuyến xe từ các miền quê lăn bánh trở lại, khi những toa tàu chật kín người cập bến, thành phố như được đánh thức.

Ở Bến xe Miền Đông, những chiếc vali cũ kỹ, những túi quà quê còn vương mùi bánh tét, mứt gừng chen chúc giữa dòng người. Ai cũng mang theo một chút dư âm của Tết — nụ cười còn ấm, lời dặn dò còn văng vẳng đâu đó. Nhưng trên gương mặt họ đã ánh lên một điều khác: sự sẵn sàng. Sẵn sàng bước vào một năm mới với bao dự định, lo toan và hy vọng.

Tại Ga Sài Gòn, tiếng loa thông báo chuyến tàu hòa lẫn với tiếng kéo vali lộc cộc trên nền gạch. Những cái ôm vội, những cái vẫy tay nhanh, rồi mỗi người lại tỏa về một hướng. Thành phố mở rộng vòng tay đón họ trở lại, như một người quen lâu năm không cần nhiều lời.

Sài Gòn vốn thế — không ồn ào bằng những lời hứa hẹn, mà ồn ào bằng hành động. Buổi sáng đầu năm đi làm lại, dòng xe trên đường Cộng Hòa, Trường Chinh hay Nguyễn Hữu Cảnh lại ken đặc. Những quán cà phê sáng mở cửa từ sớm, mùi cà phê rang quyện trong không khí. Tiếng máy ở công trình, tiếng rao hàng, tiếng còi xe… tất cả tạo nên một bản hòa âm đặc trưng mà chỉ khi xa rồi người ta mới thấy nhớ.

Có người bảo Sài Gòn lạnh lùng. Nhưng giữa những ngày đầu năm ấy, trong dòng người hối hả kia, vẫn thấp thoáng sự ấm áp rất riêng. Đó là bác tài xế xe ôm vui vẻ chở khách với câu chúc “năm mới làm ăn phát đạt”, là chị bán cơm tất bật dọn hàng sớm hơn thường lệ vì “đầu năm ai cũng cần bữa cơm nóng”, là những công nhân quay lại xưởng với cái bắt tay siết chặt. Thành phố không hỏi bạn từ đâu đến, chỉ cần bạn sẵn sàng cố gắng, nó sẽ cho bạn một chỗ đứng.

Sau vài ngày yên ả hiếm hoi, Sài Gòn lại tất bật. Nhưng cái tất bật ấy không làm người ta mệt mỏi bằng cảm giác bị bỏ lại phía sau. Ở đây, nhịp sống không chờ đợi ai. Và có lẽ chính vì thế mà mỗi người đều phải tự bước nhanh hơn, mạnh mẽ hơn. Những ngày đầu năm không chỉ là sự khởi đầu của một cuốn lịch mới, mà còn là lời nhắc nhở về hành trình phía trước — dài, nhiều thử thách nhưng cũng đầy cơ hội.

Buổi chiều muộn, khi nắng nhạt dần trên những tòa cao ốc kính sáng, thành phố vẫn chưa thôi chuyển động. Những chuyến xe vẫn vào ra, những dòng người vẫn xuôi ngược. Sài Gòn của những ngày đầu mới không hoa lệ rực rỡ, mà chân thật trong từng bước chân mưu sinh. Ở đó có mồ hôi, có ước mơ, có cả những nỗi nhớ quê nhà còn chưa kịp nguôi.

Và rồi, giữa biển người ấy, mỗi người lại tìm thấy một phần của mình. Một khởi đầu. Một hy vọng. Một lý do để tiếp tục.

Thành phố này không hứa hẹn điều gì dễ dàng. Nhưng trong nhịp sống không ngừng ấy, ai cũng có thể bắt đầu lại — như chính Sài Gòn, mỗi năm, sau những ngày Tết lặng lẽ, lại mạnh mẽ bước vào một vòng quay mới.