Tuy nhiên, thay vì chỉ tập trung vào những con số về chiều dài hay tốc độ, dư luận hiện nay đặc biệt quan tâm đến “Mô hình TOD”, tức là phát triển đô thị định hướng giao thông. Đây được coi là 'chìa khóa' cốt lõi để Hà Nội không chỉ giải quyết bài toán ùn tắc mà còn kiến tạo nên những không gian đô thị hiện đại, bền vững và tối ưu hóa giá trị đất đai tại các khu vực nhà ga trong bán kính từ 500m đến 600m.
Vậy mô hình này sẽ được vận hành như thế nào để hiện thực hóa tham vọng xây dựng 979 km đường sắt đô thị trong tương lai? Và những cơ chế đặc thù nào từ Luật Thủ đô (sửa đổi) sẽ giúp HN tháo gỡ những 'nút thắt' kinh điển về giải phóng mặt bằng hay nguồn vốn? PV VOV Giao thông đối thoại cùng ông Nguyễn Bá Sơn, Phó trưởng Ban Quản lý đường sắt đô thị Hà Nội về các vấn đề này:
PV: Thưa ông, hiện nay dư luận đang rất quan tâm đến chiến lược phát triển bền vững cho mạng lưới đường sắt đô thị (ĐSĐT) của Hà Nội. Trong đó, mô hình TOD thường được nhắc đến như một giải pháp đột phá. Ông có thể cho biết cụ thể hơn về mô hình này và vì sao nó lại quan trọng đối với Thủ đô trong giai đoạn này?
Ông Nguyễn Bá Sơn: Mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông (TOD) đã được thực hiện rất thành công ở nhiều quốc gia như Nhật Bản, Singapore hay Trung Quốc trong 10-15 năm qua.
Bản chất của phát triển đô thị theo định hướng giao thông (TOD) là giúp chúng ta kiến tạo không gian đô thị một cách có chủ đích, tránh việc phát triển tự phát như trước đây. Dựa trên lợi thế vận chuyển nhanh, khối lượng lớn của đường sắt đô thị, chúng ta sẽ tập trung phát triển đô thị xung quanh các nhà ga trong bán kính từ 500m đến 600m.
Việc này giúp khai thác tối đa giá trị đất đai lân cận nhà ga, từ đó thu được giá trị gia tăng để bổ sung ngân sách, tái đầu tư ngược lại cho các tuyến đường sắt đô thị mới. Ngoài ra, TOD còn giúp chỉnh trang đô thị cũ và tạo ra các trung tâm phát triển mới cho thành phố.
PV: Thực tế, tư duy TOD này đã được cụ thể hóa bằng sự kiện ngày 22/6 vừa qua khi Hà Nội đồng loạt khởi công 5 tuyến đường sắt đô thị trọng điểm (số 1, 2, 8, 10 và 14) và đang được dư luận đặc biệt quan tâm. Ông đánh giá thế nào về bước chuyển dịch này?
Ông Nguyễn Bá Sơn: Sự kiện ngày 22/6 đánh dấu bước chuyển dịch từ triển khai đơn lẻ từng tuyến sang triển khai đồng loạt cả mạng lưới nhằm sớm hình thành hệ thống đường sắt đô thị theo quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm.
Các tuyến này được xác định là "trục xương sống", là khung sườn và động lực để phát triển không gian đô thị của TP HN theo Quy hoạch Thủ đô. Bên cạnh việc hình thành mạng lưới giao thông công cộng, dự án còn thúc đẩy tăng trưởng kinh tế hai con số theo mục tiêu của Chính phủ, vì cả 5 tuyến này đều được đầu tư bằng vốn đầu tư công.
PV: Để triển khai đồng loạt quy mô lớn như vậy, Hà Nội đã chuẩn bị những cơ chế "đặc thù" nào để tháo gỡ các vướng mắc về thủ tục và giải phóng mặt bằng – vốn là những "nút thắt" kinh điển của các dự án trước đây?
Ông Nguyễn Bá Sơn: Từ kinh nghiệm triển khai các dự án đường sắt đô thị trước đây, chúng ta thường vướng về pháp luật, trình tự thủ tục, chậm giải phóng mặt bằng và nguồn vốn. Tuy nhiên, hiện nay đã có những thay đổi rất lớn nhờ các Nghị quyết đặc thù (188, 258) và Luật Thủ đô (sửa đổi).
Hiện nay quy trình triển khai dự án có những khác biệt căn bản. Ví dụ, về thủ tục: Các dự án không cần lập chủ trương đầu tư (khâu này vốn mất hàng năm trời chuẩn bị) mà chuyển ngay sang bước chuẩn bị đầu tư, lập hồ sơ FS. Về mặt bằng: Cho phép giải phóng mặt bằng "đi trước một bước".
Ngay sau khi có quy hoạch hướng tuyến, việc này có thể tách thành dự án độc lập để triển khai ngay, giúp nhà thầu có mặt bằng thi công ngay khi được lựa chọn. Về nguồn vốn: Nguồn vốn từ Trung ương và Thành phố đã được nâng lên rất lớn, đồng thời cơ chế thu hút vốn tư nhân, hợp tác công tư (PPP) cũng linh hoạt hơn.
PV: Vậy sau 5 dự án vừa khởi động, lộ trình dài hạn để hoàn thiện toàn bộ mạng lưới đường sắt đô thị của Hà Nội từ nay đến giữa thế kỷ XXI được xác định ra sao, thưa ông?
Ông Nguyễn Bá Sơn: Theo quy hoạch tầm nhìn 100 năm, Hà Nội sẽ có tổng cộng 18 tuyến ĐSĐT với tổng chiều dài 979 km.
Kế hoạch là từ nay đến năm 2035, Thành phố HN cần hoàn thành khoảng 500 km; phần còn lại sẽ hoàn thiện trong giai đoạn 2035 - 2045. Chúng tôi cũng đang phối hợp để cập nhật các tuyến đường sắt liên vùng kết nối Thủ đô với các tỉnh lân cận, tạo thành một mạng lưới liên thông hỗ trợ sự phát triển của cả vùng Thủ đô.
PV: Xin cảm ơn ông Nguyễn Bá Sơn về cuộc trao đổi này!