Tố chất cần thiết để trở thành kiểm soát viên không lưu

Ngồi trong phòng điều khiển có điều hòa, các kiểm soát viên không lưu có thể không giống như đang ở giữa trung tâm của mọi hoạt động – nhưng công việc của họ là một trong những công việc căng thẳng và đầy rủi ro nhất trong ngành hàng không.

Đối với kiểm soát viên không lưu Ilyana Nabilah, 36 tuổi, mỗi ca trực đều mang trách nhiệm giữ an toàn cho hàng trăm sinh mạng trên không trung: "Tôi được cho biết rằng công việc này thực sự rất thách thức, đòi hỏi sự tập trung cao độ và khả năng giữ bình tĩnh dưới áp lực”.

Mặc dù các tình huống khẩn cấp kiểu Hollywood hiếm khi xảy ra nhưng các kiểm soát viên không lưu thường xuyên xử lý các tình huống khủng hoảng thực tế, như: thời tiết xấu, y tế khẩn cấp, đến sự gia tăng đột ngột của lưu lượng máy bay.

Cô Ilyana nhớ lại: "Tôi từng phải xử lý một tình huống khẩn cấp, có một hành khách bị đau tim, và chúng tôi phải đảm bảo máy bay quay lại Singapore an toàn. Tôi cũng phải phối hợp để đảm bảo có xe cứu thương sẵn sàng”.

Với việc dự kiến khai trương Nhà ga T5 của Sân bay Changi vào khoảng năm 2030, Cục Hàng không dân dụng Singapore dự đoán sẽ gia tăng 40% kiểm soát viên không lưu.

Cô Ilyana gia nhập Cục Hàng không dân dụng Singapore năm 2012 sau khi biết đến công việc này qua hội chợ tuyển dụng tại trường đại học. Là cử nhân quản lý dự án của Đại học Quốc gia Singapore, cô không có nền tảng về hàng không và nghĩ rằng mình sẽ không đủ tiêu chuẩn cho công việc này.

Nhưng thực tế không phải vậy. Giám đốc dịch vụ kiểm soát không lưu Vincent Hwa cho biết Cục Hàng không dân dụng Singapore chào đón các ứng viên từ bất kỳ ngành học nào.

Các phẩm chất quan trọng của một kiểm soát viên không lưu vượt ra ngoài bằng cấp học thuật. Họ được lựa chọn dựa trên các tiêu chí như kỹ năng nhận thức nhanh nhạy, khả năng nhận thức không gian và khả năng giữ bình tĩnh dưới áp lực.

Các ứng viên phải trải qua các bài kiểm tra năng lực, đánh giá tính cách và phỏng vấn. Trong số 1.000 đến 1.200 hồ sơ nộp mỗi năm, chỉ khoảng 50 đến 60 người được chọn làm kiểm soát viên không lưu thử việc.

Nhân viên mới sẽ qua 18 tháng đào tạo nghiêm ngặt, gồm lý thuyết, các buổi mô phỏng, đào tạo thực tế và kiểm tra xác nhận cuối cùng. Cuối cùng, các kiểm soát viên không lưu sẽ được phân vào một trong ba vai trò: vùng, tiếp cận hoặc sân bay.

Giữ bình tĩnh là một trong những khía cạnh khó khăn nhất của quá trình huấn luyện, cô Ilyana chia sẻ. “Chúng tôi giữ bình tĩnh trong những thời điểm căng thẳng vì đã được đào tạo kỹ lưỡng. Chúng tôi trải qua các khóa huấn luyện nghiêm ngặt và các buổi huấn luyện mô phỏng suốt cả năm. Nhờ đó, chúng tôi có thể lấy được thông tin cần thiết từ phi công khi cần, giữ bình tĩnh và tuân thủ các quy trình và giao thức hiện có”.

Ngoại trừ các thực tập viên, hiện tại Cục Hàng không dân dụng Singapore có khoảng 500 kiểm soát viên không lưu, và cô Ilyana đã làm việc tại đây từ năm 2013. Người già nhất trong số họ 67 tuổi, người trẻ nhất 24 tuổi.

Ca trực của một kiểm soát viên không lưu thường kéo dài 8,5 tiếng. Trước mỗi ca, các kiểm soát viên không lưu tham dự buổi họp thông báo chi tiết về các yếu tố như thời tiết và dự báo lưu lượng không lưu. Một số người làm việc theo cặp – như cô Ilyana, trong đó một người liên lạc trực tiếp với phi hành đoàn, còn người kia là trợ lý.

Phòng điều khiển luôn sôi động: các cảnh báo phát ra, điện thoại reo và các kiểm soát viên không lưu tập trung cao độ, mắt dán vào nhiều màn hình.

Dù có những thời điểm yên ắng, lưu lượng không lưu có thể đột nhiên tăng lên, đặc biệt trong điều kiện thời tiết xấu. Ví dụ, các phi công có thể yêu cầu lệch hướng bay, và cô sẽ phối hợp với các kiểm soát viên khác để xử lý.

Giao tiếp đồng thời với nhiều phi công có thể rất căng thẳng và căng thẳng, cô Ilyana nói: “Thời tiết xấu có thể ảnh hưởng đến kiểm soát viên, vì họ sẽ phải giao tiếp với 20 phi công cùng lúc, tất cả đều yêu cầu thay đổi hướng bay để tránh vùng thời tiết xấu, khiến họ phải rời khỏi lộ trình dự kiến. Vì vậy, chúng tôi phải tập trung cao độ để đảm bảo tất cả các máy bay đều được giữ ở khoảng cách an toàn. Đồng thời, chúng tôi phải phối hợp với các kiểm soát viên khác khi máy bay đi vào khu vực trách nhiệm của họ”.

Để duy trì sự tập trung, các kiểm soát viên cần nghỉ 30 phút sau mỗi 60 đến 90 phút làm việc. Họ có thể nghỉ ngơi tại phòng chờ, lấy đồ ăn nhẹ hoặc sử dụng điện thoại, nhưng điện thoại bị cấm trong phòng điều hành để tránh gây mất tập trung.

Dù phải cân bằng nhiều nhiệm vụ và giữ sự tập trung cần thiết trong công việc, cô Ilyana không muốn thay đổi điều gì: “Tôi yêu việc mình là một phần của cộng đồng hàng không, có trách nhiệm đảm bảo an toàn cho hành khách và hàng hóa đến nơi một cách an toàn. Về mặt cá nhân, tôi yêu công việc này vì sự phấn khích và môi trường làm việc năng động. Nó mang lại sự kích thích trí tuệ và cuối cùng là cảm giác hài lòng vô cùng.”

Để thu hút nhân tài mới, Cục Hàng không dân dụng Singapore chủ động tiếp cận học sinh, sinh viên và những người tìm việc trung niên qua các hội chợ nghề nghiệp, sự kiện ngành và chiến dịch truyền thông xã hội.

Theo ông Hwa của Cục Hàng không dân dụng Singapore, công việc này có lộ trình thăng tiến rõ ràng và cơ hội phát triển.  

Nhìn xa hơn về tương lai, ông Hwa cho biết, quản lý lưu lượng không trung sẽ ngày càng dựa vào công nghệ như trí tuệ nhân tạo và học máy. Các công cụ này sẽ hỗ trợ “phát hiện xung đột” và các hoạt động dựa trên quỹ đạo, nâng cao độ an toàn và hiệu quả.

Nhưng, theo ông Hwa, dù công nghệ tiến bộ thế nào, một điều vẫn giữ nguyên giá trị: “Kiểm soát không lưu vẫn là một chức năng cực kỳ phức tạp với trách nhiệm lớn do ảnh hưởng đến an toàn. Chúng tôi không cho rằng công nghệ sẽ hoàn toàn thay thế con người trong vai trò này”.

Còn tại nước ta, hiện nay, Học viện Hàng không Việt Nam là cơ sở duy nhất được cấp phép đào tạo chuyên ngành kiểm soát không lưu tại Việt Nam. Ngoài ra, Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam cũng phối hợp với Học viện Hàng không Việt Nam tổ chức các khóa đào tạo ngắn hạn và huấn luyện thực tế tại các cơ sở điều hành bay.

Giống như Singapore, việc tuyển chọn và đào tạo kiểm soát viên không lưu đều có những tiêu chuẩn rất cao, với trọng tâm là khả năng tư duy nhanh nhạy, nhận thức không gian và khả năng làm việc dưới áp lực.

Cùng với sự phát triển nhanh chóng của ngành hàng không cũng như theo quy hoạch được Chính phủ phê duyệt, hệ thống cảng hàng không tại Việt Nam sẽ tăng nhanh với 30 cảng hàng không đến năm 2030 và nhiều hơn nữa đến năm 2050. Điều này đồng nghĩa với việc cần bổ sung một lượng lớn kiểm soát viên không lưu để đáp ứng nhu cầu điều hành bay ngày càng tăng.