Sài Gòn sống và yêu: Lăng Ông Bà Chiểu, nơi lưu giữ linh hồn và nếp sống phương Nam

Nằm trên một gò đất cao giữa bốn con đường: Lê Văn Duyệt, Phan Đăng Lưu, Trịnh Hoài Đức, Vũ Tùng, Lăng Ông Bà Chiểu (hay còn gọi là Thượng Công Miếu) là nơi an nghỉ của Đức Tả quân Lê Văn Duyệt – một vị công thần nhà Nguyễn.

Theo các bộ sử chính thống như Đại Nam thực lục chính biên hay các tài liệu của Quốc sử quán triều Nguyễn, ông Lê Văn Duyệt xuất thân trong một gia đình nông dân ở Quảng Ngãi. Năm 1812 - 1816 và năm 1820 - 1832, ông hai lần được cử vào giữ chức Tổng trấn Gia Định Thành. Lịch sử vùng đất phương Nam ghi nhận Tả quân Lê Văn Duyệt như một vị một anh hùng có công lớn trong việc mở mang bờ cõi, giữ gìn an ninh xứ sở. Ông cho đắp đường, đào kênh, “xây thành đắp lũy”, lập hai cơ quan từ thiện là Anh hài và Giáo dưỡng...

Dưới sự cai trị của ông, Gia Định xưa không chỉ có sự ổn định về chính trị mà còn là vùng đất dung hợp, nơi các dân tộc Việt, Hoa, Khmer… cùng chung sống hòa bình, giao thương nhộn nhịp. Khi ông mất, với lòng biết ơn nhân dân đã biến ngôi mộ của ông trở thành điểm tựa tinh thần, nơi người dân tìm về để cầu bình an và sự che chở.

Lý giải về nguồn gốc tên gọi Lăng Ông Bà Chiểu, ông Trần Văn Sung – Phó Ban quản lý, Trưởng Ban Quý tế cho biết: “Vùng đất này được chọn làm nơi an nghỉ của Đức Tả quân Lê Văn Duyệt từ năm 1832, sau khi ông qua đời. Khi đó, ông đang giữ chức Tổng trấn Gia Định - vùng đất có phạm vi rất rộng, trải dài từ Bình Thuận đến tận Cà Mau ngày nay.

Về tên gọi "Lăng Ông Bà Chiểu", ban đầu, nếu gọi đầy đủ là "Lăng ông Lê Văn Duyệt" thì thời đó phạm húy. Vì vậy, người dân không dám gọi thẳng tên ông mà chỉ gọi là "Lăng Ông ở cạnh chợ Bà Chiểu". Lâu dần, cách gọi được rút gọn thành "Lăng Ông Bà Chiểu". Cách gọi ấy vừa thể hiện sự kính trọng, vừa là cách người dân tôn vinh công lao của ông.”

Theo tư liệu lịch sử và lời kể của các bậc cao niên quản lý Lăng Ông, năm 1832 khi Đức Tả quân Lê Văn Duyệt qua đời vì bạo bệnh, các quan đương thời đã chọn “vùng đất cao ráo” cạnh chợ bà Chiểu để làm nơi an táng vị Tổng trấn thành Gia Định xưa. Tuy nhiên, sau đó, nhân vụ người con nuôi của ông là Lê Văn Khôi khởi binh chống nhà Nguyễn, ông bị truy tội, và bị Vua Minh Mạng san phẳng mộ chí.

Đến đời Vua Tự Đức, năm 1848, mộ của Tả quân Lê Văn Duyệt mới được phục dựng. Từ năm 1848 đến nay, trải qua hơn một thế kỷ, biết bao thế hệ người dân đã cùng nhau đóng góp xây dựng, tu bổ nơi đây ngày càng khang trang.

Nói về quá trình hình thành Lăng Ông, ông Trần Văn Sung – Phó Ban quản lý, Trưởng Ban Quý tế cho biết: “Ban đầu, nơi đây chỉ là một ngôi miếu nhỏ, rộng khoảng vài mét để người dân đến hương khói tưởng niệm chưa thể gọi là một khu lăng như ngày nay. Sau này, nhờ sự đóng góp của nhiều thế hệ người dân, công trình dần được mở rộng và hoàn thiện. Hiện nay, riêng khu kiến trúc chính của lăng có diện tích khoảng 500 m², còn toàn bộ khuôn viên được quản lý rộng khoảng 18.000 m², chưa kể hai khu mộ cổ nằm hai bên.

Hiện nay, khu lăng gồm ba hạng mục chính: Tiền điện, Trung điện và Chính điện. Mỗi công trình được xây dựng trong những giai đoạn khác nhau, với sự tham gia của nhiều nghệ nhân, thợ thủ công và những người có tay nghề cao. Tất cả đã tạo nên một quần thể kiến trúc uy nghi, mang đậm phong cách đền miếu truyền thống Nam Bộ”.

Rũ bỏ sau lưng những tiếng còi xe phố thị, qua cổng Tam Quan bước chân vào Lăng Ông là một không gian xanh mát rợp bóng cổ thụ. Chung quanh khu lăng mộ có bức tường bao bọc dài khoảng 500m, cao 1,2m, có bốn cổng ra vào theo bốn hướng Tây - Bắc - Đông – Nam. Ngày nay, Lăng Ông Bà Chiểu được xây dựng trên một trục đường chính, từ cổng Tam Quan vào gồm: Nhà bia - lăng mộ - miếu thờ. Nhà bia được xây dựng như một ngôi điện nhỏ, tường gạch, mái lợp ngói âm dương.

Mộ Tả quân Lê Văn Duyệt là kiến trúc cổ nhất ở Lăng Ông Bà Chiểu, nằm song song với mộ Đức Tả quân là mộ Chánh thất Tả quân phu nhân Đỗ Thị Phẫn, hai mộ song táng như nửa quả trứng úp trên bệ lớn hình chữ nhật. Cách khu lăng mộ một khoảng sân rộng đến khu vực miếu thờ gồm: Tiền điện, Trung điện và Chánh điện - nơi diễn ra các sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân trong việc thờ cúng ông Lê Văn Duyệt.

Tiền điện có bàn thờ và di ảnh Ngài Tả quân Lê Văn Duyệt, những bức hoành phi ca ngợi công trạng của Ngài. Trung điện, Chánh điện là nơi bề thế nhất, vật liệu gỗ quý, cột được chạm khắc rồng, những bức phù điêu khảm sành sứ… kiến trúc cổ kính mang đậm nét thời Nguyễn… Mỗi gian điện thờ cách nhau khoảng sân giếng trời với những mái “trùng thiềm điệp ốc” và kỹ thuật kết nối khung nhà bằng các lỗ mộng.

Có thể nói, kiến trúc của Lăng Ông là sự giao thoa văn hóa đặc sắc từ nghệ thuật cung đình Huế, pha trộn với phong cách kiến trúc miếu vũ của người Hoa, cho đến những chi tiết chạm khắc phóng khoắn, giản dị mang đậm dấu ấn bản địa… Sự kết hợp này phản ánh diện mạo của vũng đất Gia Định xưa: một vùng đất mới, luôn sẵn sàng tiếp thu những giá trị mới để làm phong phú cho bản sắc của mình như chính tính cách của người dân phương Nam phóng khoáng, cởi mở….

Đến với Lăng Ông Bà Chiểu, đặc biệt vào những dịp lễ hội lớn như Lễ giỗ Đức Thượng Công Tả quân Lê Văn Duyệt vào các 30/7, mồng 1 và 2/8 âm lịch … không khó bắt găp hình ảnh những cụ già, người trẻ thành kính dâng hương, xin săm, cầu bình an, công danh, sự nghiệp… hay Lễ hội Khai hạ - Cầu an tại Lăng Ông diễn ra vào mùng 7 tháng Giêng Âm lịch hàng năm, với các nghi thức tế, lễ được tổ chức theo nghi thức tế lễ cung đình triều Nguyễn.

Thông qua Lễ hội, người dân cầu mong mưa thuận, gió hòa, hy vọng một năm mới tốt đẹp, làm ăn phát đạt.

Nói về đời sống tinh thần, tín ngưỡng của người dân Nam Bộ tại Lăng Ông, GS.TS Vũ Gia Hiền, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu ứng dụng văn hóa du lịch, trực thuộc Liên hiệp các Hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam phân tích: Tín ngưỡng thờ cúng ở Lăng Ông không nhuốm màu sắc u uất hay huyền bí xa vời, mà nó rất đỗi gần gũi, thiết thực, là sự kết tinh của lòng biết ơn, sự tri ân đối với người có công khai phá phương Nam và cũng là biểu hiện rõ nét của tính cách người Nam Bộ - mộc mạc, chân thành, trọng nghĩa tình và luôn hướng về những giá trị thực trong cuộc sống.

Người Nam Bộ bộc trực, họ đến với Lăng Ông như đến với một điểm tựa tinh thần vững chãi, không phân biệt giàu nghèo, sang hèn, không phân biệt sắc tộc, ai cũng có thể nghiêng mình trước điện thờ. Tiếng trống hát bội rộn ràng vang lên trong các kỳ lễ hội không chỉ để giải trí cho thần linh, mà còn là sợi dây kết nối cộng đồng, nhắc nhở thế hệ sau về đạo lý "uống nước nhớ nguồn" của người Việt trên vùng đất mới.  

“Lê Văn Duyệt là người mở mang bờ cõi phương Nam, khẩn hoang, giúp dân, làm nhiều việc mang lại đời sống ấm no cho dân Nam Bộ. Và khi ông mất, người dân thể hiện tấm lòng với một nhân vật mà mình tin tưởng, mình tín ngưỡng. Từ đó trở thành thờ cúng – biển hiện tính phương Nam của thờ thần. Thông qua việc thờ phụng tại Lăng Ông, người dân vừa bày tỏ lòng tri ân đối với người có công mở cõi, vừa gửi gắm niềm tin tâm linh vào một nhân vật lịch sử có thật.

Ở miền Bắc, nhiều hình tượng thần linh được xây dựng từ truyền thuyết, huyền thoại. Trong khi đó, người Nam Bộ lại có xu hướng tôn thờ những nhân vật lịch sử có thật, cụ thể hóa. Niềm tin ấy được thể hiện rất cụ thể thông qua các nghi thức tín ngưỡng như dâng hương, xin lộc, xin xăm, gieo quẻ bằng đồng tiền hoặc xin keo. Tín ngưỡng phương Nam nó cụ thể hơn, con người thật hơn, nó hiện thực hơn tín ngưỡng ở miền Bắc”, GS.TS Vũ Gia Hiền cho biết. 

Tồn tại gần 200 năm, Lăng Đức Thượng công Tả quân Lê Văn Duyệt tại khu Bà Chiểu là một di tích quan trọng của đất Gia Định xưa, TP.HCM nay. Lăng được công nhận Di tích Lịch sử Văn hóa Quốc gia năm 1988. Lễ hội Khai hạ - Cầu an ở lăng cũng vừa được xếp hạng Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2022.

Trong dòng chảy của đô thị hóa – hiện đại hóa, những tòa nhà chọc trời mọc lên như nấm, Lăng Ông Bà Chiểu vẫn giữ nguyên vẹn sắc áo đỏ gạch, mái ngói xanh rêu như chứng nhân cho quá trình “mang gươm” đi mở cõi của cha ông và lưu giữ linh hồn và nếp sống phương Nam qua nhiều thế hệ.

SỐNG Ở SÀI GÒN: Hương vị sớm mai từ những món ăn hàng sáng

Sài Gòn có cách đánh thức con người rất riêng. Không phải bằng tiếng chuông đồng hồ hay ánh nắng đầu ngày, mà bằng những mùi hương len lỏi từ các con hẻm nhỏ, góc chợ, vỉa hè hay trước hiên một ngôi nhà nào đó.

Khi thành phố còn ngái ngủ, những nồi nước lèo đã bắt đầu sôi lăn tăn, xửng bánh cuốn nghi ngút khói, còn những nồi khoai lang, bắp, chuối luộc cũng kịp tỏa mùi thơm ngọt trong làn gió sớm. Mỗi buổi sáng, trước khi đường phố thực sự đông đúc, Sài Gòn đã kịp khoác lên mình chiếc áo của hương vị, bình dị mà gần gũi, để mở đầu một ngày mới bằng những món ăn quen thuộc.

Có lẽ hiếm nơi nào mà việc ăn sáng ngoài hàng lại trở thành một phần của nếp sống đô thị như ở Sài Gòn. Chẳng phải vì người ta không biết nấu ăn, mà bởi guồng quay của cuộc sống bắt đầu quá sớm. Khi cha mẹ tất bật chuẩn bị cho con đến trường, nhân viên văn phòng vội vã đến công sở, công nhân vào ca từ lúc trời chưa sáng rõ…, việc ghé một xe bánh mì, một quán hủ tíu hay một hàng cơm tấm bên đường đã là một thói quen hiển nhiên.

Chỉ mất vài phút, một bữa sáng nóng hổi đã sẵn sàng, đủ để tiếp thêm năng lượng trước khi mỗi người hòa vào dòng xe tấp nập.

Chính nhịp sống ấy đã tạo nên một nét văn hóa rất riêng của thành phố. Những hàng ăn sáng không chỉ phục vụ nhu cầu ăn uống mà còn trở thành một phần của ký ức đô thị. Có những quán đã bán mấy chục năm, khách quen thuộc mặt nhau đến mức chẳng cần gọi món. Người bán chỉ cần nhìn thấy chiếc xe dừng trước quán là biết hôm nay vẫn là ổ bánh mì đầy đủ, tô hủ tíu ít giá hay đĩa cơm tấm thêm bì.

Câu chuyện hỏi thăm đôi ba lời bên chiếc bếp đỏ lửa đôi khi là quá đủ để người ta bắt đầu một ngày mới bằng sự tử tế và thân quen.

Điều thú vị là giữa một thành phố hiện đại, nơi mọi thứ đều thay đổi rất nhanh, những món ăn mộc mạc của miền quê vẫn âm thầm hiện diện trong từng góc phố. Bên cạnh những tô phở, hủ tíu hay bánh cuốn, người ta vẫn dễ dàng bắt gặp một nồi khoai lang luộc, vài trái bắp vàng còn nguyên lớp vỏ, rổ trứng luộc hay những nải chuối dẻo thơm tươm mật...

Đó đều là những món ăn từng gắn với tuổi thơ của nhiều thế hệ, khi bữa sáng chỉ đơn giản là củ khoai vừa bới dưới bếp tro hay trái bắp mới hái ngoài ruộng. Theo bước chân của những người rời quê lên phố lập nghiệp, những món ăn ấy cũng tìm được chỗ đứng giữa lòng Sài Gòn, không hề lạc lõng mà trái lại còn thật thân thuộc với đủ mọi tầng lớp.

Nếu những món luộc mang theo ký ức của miền quê thì bánh mì, cơm tấm, phở, hủ tíu, bánh ướt hay bánh cuốn lại kể câu chuyện về một thành phố hội tụ. Mảnh đất này là nơi người từ khắp mọi miền tìm đến sinh sống, mang theo khẩu vị quê hương và dần làm giàu thêm bản đồ ẩm thực của đô thị. Chỉ trên một đoạn đường ngắn, người ta đã có thể thưởng thức món ăn của miền Bắc, miền Trung, miền Tây hay cả những hương vị tinh tế ảnh hưởng từ cộng đồng người Hoa.

Chính sự đa dạng ấy khiến bữa sáng Sài Gòn chưa bao giờ nhàm chán. Mỗi ngày có thể là một lựa chọn khác, nhưng điều không thay đổi là cảm giác được bắt đầu ngày mới bằng một món ăn nóng hổi, được nấu bằng tất cả sự cần mẫn của những con người đã thức dậy lúc trời chưa tỏ.

Ẩm thực sớm mai vì thế không chỉ đơn thuần là chuyện ăn no. Đằng sau mỗi hàng quán là câu chuyện mưu sinh của biết bao gia đình. Có người đã gắn bó với nồi cháo lòng hơn ba mươi năm, có người ngày nào cũng nhóm bếp từ lúc trời còn tối để nấu nồi hủ tíu, có người lặng lẽ luộc từng mẻ khoai, mẻ bắp rồi đẩy xe đi khắp các ngõ hẻm. Họ là những người góp phần đánh thức thành phố mỗi ngày bằng mùi thơm của thức ăn và bằng sự bền bỉ rất đỗi bình thường.

Có lẽ vì vậy mà khi nhắc đến Sài Gòn, nhiều người không chỉ nhớ những tòa cao ốc hay những con đường rực rỡ ánh đèn, mà còn nhớ cảm giác ghé vào một quán quen trong buổi sáng vội vã, ngồi trên chiếc ghế nhựa nhỏ, hít hà hơi nóng từ tô hủ tíu, cắn một ổ bánh mì còn giòn tan hay cầm trên tay củ khoai lang vừa bóc vỏ. Những hương vị ấy nuôi lớn biết bao thế hệ, xoa dịu nỗi nhớ quê của người xa xứ và trở thành một phần ký ức rất riêng của những ai từng sống ở thành phố này..

Sài Gòn vẫn luôn chuyển động không ngừng, nhưng mỗi sáng, những hàng ăn nhỏ trong hẻm hay góc phố vẫn kiên nhẫn đỏ lửa. Chúng không chỉ bán một bữa ăn mà còn gìn giữ nhịp sống, ký ức và cả sự gắn kết giữa con người với thành phố. Đó là mùi thơm quyện vào không khí, là tiếng gọi khách quen và cảm giác bình yên khi biết rằng: giữa một đô thị luôn vội vã, vẫn còn những góc nhỏ âm thầm nuôi dưỡng một ngày mới của chúng ta bằng những điều giản dị nhất.