Đốt đồng sau thu hoạch: Lãng phí, ô nhiễm môi trường và tiềm ẩn tai nạn

Trong khi đó, nếu được thu gom và tận dụng hợp lý, rơm rạ hoàn toàn có thể trở thành nguồn lực cho nông nghiệp tuần hoàn, góp phần giảm phát thải và tăng thu nhập cho người dân.

Nguy cơ tai nạn và hiểm họa sức khỏe rình rập

Những cánh đồng trơ gốc rạ, cháy đen vì đốt rơm.

Nhiều đoạn trên Quốc lộ 61C và nhiều tuyến đường ở TP Cần Thơ từ ban ngày trở thành mờ ảo vì màu khói trắng.

Vừa ô nhiễm, vừa cản tầm nhìn, khói đốt rơm còn đốt luôn cuộc sống của một người phụ nữ ở phường Vị Thanh, TP Cần Thơ vào ngày 6/4 vừa qua khi người này cùng chồng đốt rơm trên ruộng. Khói đốt đồng còn khiến cánh tài xế như đi vào mê cung: 

"Mỗi lần đốt, khói với bụi che khuất tầm nhìn của xe nên có khi là xe không thấy nên những ngã ba, ngã tư đi ra có thể tông nhau hoặc là cháy cả những chiếc xe đậu ven đường".

"Như mình tới chỗ đốt, khói nó lên nếu như mình đi tốc độ nhanh có thể gây ra rất là nguy hiểm".

Ẩn sau lớp sương khói tưởng chừng quen thuộc ấy là hàng loạt tác nhân độc hại, đe dọa trực tiếp đến hệ hô hấp và chất lượng sống.

Trước thực trạng đáng lo ngại này, bác sĩ Chuyên khoa 1 Công Duy Khang, Phòng khám Đa khoa Tâm An, TP Cần Thơ, cảnh báo: "Sau khi hít phải khói đốt đồng, có thể gặp phải các triệu chứng như là ho, rát họng, cay mắt và chảy nước mắt, khó thở nhẹ, tức ngực, nặng hơn thì bệnh nhân có thể là ngất. Các hạt bụi mịn đi vào phế nang có thể làm nặng các bệnh như là hen phế quản hoặc là viêm phế quản. 

Thứ ba có thể làm giảm dung tích phổi, gây khó thở khi vận động, tăng nguy cơ mắc các bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính. Về ảnh hưởng lâu dài thì tăng nguy cơ gây ung thư phổi".

Khai thác rơm rạ hiệu quả - Hướng đi cho nông nghiệp bền vững tại ĐBSCL

Các nghiên cứu gần đây cho thấy, tại ĐBSCL, vựa lúa lớn nhất cả nước, mỗi năm phát sinh khoảng 24-25 triệu tấn rơm rạ. Nếu được thu gom và khai thác hiệu quả, nguồn phụ phẩm này không chỉ góp phần giảm phát thải khí nhà kính, bảo vệ môi trường mà còn mở ra cơ hội kinh tế từ một “tài nguyên vàng” ngay trên đồng ruộng. Thu gom rơm tái sử dụng có thể giúp giảm 2,5-3 tấn CO₂/ha/vụ, đồng thời, phân hữu cơ từ rơm rạ giúp cải thiện độ phì của đất, phục hồi đa dạng sinh học và nâng cao năng suất lúa.

Rơm cũng hoàn toàn có thể trở thành nguyên liệu đầu vào cho nhiều ngành sản xuất: Từ phân bón hữu cơ giúp cải tạo đất, giá thể trồng nấm mang lại thu nhập cao, đến thức ăn cho gia súc hoặc làm vật liệu sinh học, gỗ, chậu hoa… thân thiện môi trường.

Thực tế, mô hình nông nghiệp tuần hoàn từ rơm của chị Lữ Thị Nhật Hằng, Giám đốc Công ty TNHH Ngũ Thường Mekong, TP Cần Thơ, đang cho thấy một hướng đi hiệu quả và bền vững, khi rơm được tận dụng tối đa để tạo ra nhiều giá trị kinh tế thay vì bị bỏ phí sau thu hoạch:

"Hiện nay, rơm không còn bị bỏ đi mà được tận dụng để làm thức ăn cho bò, trồng nấm. Sau khi thu hoạch nấm, phần giá thể tiếp tục được ủ hoai để nuôi trùn quế. Cách làm này giúp nông dân có thêm nguồn thu từ rơm, thay vì đốt bỏ gây lãng phí và ô nhiễm".

Dù vậy, bài toán thu gom và tận dụng rơm rạ vẫn còn nhiều thách thức. GS.TS Nguyễn Bảo Vệ, nguyên Trưởng Khoa Nông nghiệp, nay là Trường Nông nghiệp, Đại học Cần Thơ cho biết, để khai thác hiệu quả nguồn phụ phẩm này, cần đẩy mạnh cơ giới hóa và thay đổi phương thức canh tác của người dân:

"Đốt thì cũng giải tán được rơm rạ nhưng dinh dưỡng ở trong rơm rạ này rất lớn, mình đốt là bay đi hết, coi như mất trong khi tiền mình thu lại cũng không đủ. Mình gom rơm rạ đó ủ nó thành phân hữu cơ trả lại cho ruộng lúa, giảm phát thải rồi nó giảm đủ thứ bởi vì nó thành phân hữu cơ rồi, nó sẽ rất là tốt. Để thực hiện, khi thu hoạch cần sử dụng máy gặt đập liên hợp, băm nhỏ rơm và rải đều trên ruộng. Sau đó, phun chế phẩm vi sinh để phân hủy rơm rạ, rồi vùi xuống đất trong điều kiện không ngập nước, ủ khoảng 3 tuần là có thể sử dụng".

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu giảm phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 là sứ mệnh chính trị của quốc gia, việc chấm dứt thói quen đốt đồng càng trở nên cấp thiết. Khi được khai thác đúng cách, rơm trở thành một mắt xích quan trọng trong kinh tế tuần hoàn nông nghiệp, góp phần chuyển từ “đốt bỏ tài nguyên” sang “tạo giá trị từ phụ phẩm”, hướng tới nền nông nghiệp xanh, hiệu quả và bền vững.