Doctor Yellow – “bác sĩ” của các tuyến Shinkansen sẽ chính thức nghỉ hưu vào năm 2027

Huyền thoại thầm lặng sau những chuyến tàu đúng giờ 

Ở một quốc gia nổi tiếng về sự đúng giờ, nơi tàu Shinkansen vận hành với độ chính xác tính bằng giây, lại có một đoàn tàu cao tốc không xuất hiện trên bất kỳ bảng giờ công cộng nào. Nó như một “bóng ma” trên biểu đồ, một vệt vàng công nghiệp lướt qua biển tàu trắng xanh của hành khách đi làm. Người ta gọi nó là Doctor Yellow, và tin rằng ai nhìn thấy sẽ gặp may mắn, khiến chúng được yêu thích ở mọi lứa tuổi.

Làm chủ công nghệ đường sắt tốc độ cao, cần chuẩn bị kỹ lưỡng

Để làm chủ công nghệ xây dựng đường sắt tốc độ cao?

Ông Yasutake Yoshito, 81 tuổi, đã đi từ tỉnh Kanagawa đến tỉnh Shizuoka để tới Fuji. Có một người ông muốn cho xem những bức ảnh về Doctor Yellow.

Vợ ông đã qua đời vì ung thư tụy cách đây 4 năm. Hai người từng cùng nhau đi xem Doctor Yellow khi bà đang chiến đấu với bệnh tật:

“Đây là vợ của tôi. Bà ấy đã qua đời vì căn bệnh ung thư. Tôi thực sự ao ước là tôi có thể cho bà ấy nhìn thấy đoàn tàu Doctor Yellow ngoài đời thực nhưng đã không làm được. Đó là lý do vì sao mà tôi đã mang theo ảnh của bà ấy ở bên mình, để bà ấy có thể nhìn thấy”.

Khoảng sau 5 giờ chiều, ông đã được nhìn thấy đoàn tàu. Ông đã chụp được bức ảnh Doctor Yellow với núi Phú Sĩ ở phía sau.

Niềm tin có thể mang màu sắc huyền bí, nhưng sứ mệnh của Doctor Yellow lại hoàn toàn mang tính kỹ thuật.

Chạy với tốc độ 270 km/h, con tàu thực hiện việc “khám sức khỏe” toàn diện cho tuyến đường sắt Tokaido Shinkansen. Hệ thống cảm biến trên tàu sẽ quét các đường dây điện trên cao để kiểm tra độ mòn và đo độ thẳng của đường ray chính xác đến từng milimét. Trong mỗi chuyến, tám nhân viên kiểm tra mất hai ngày để kiểm tra khoảng 70 hạng mục, bao gồm cong vênh đường ray và hao mòn dây điện.

Để không làm gián đoạn lịch trình dày đặc của các chuyến tàu chở khách, Doctor Yellow phải chạy ở tốc độ tối đa, hoàn thành hành trình từ Tokyo tới Hakata (Fukuoka) và thường quay lại vào ngày hôm sau. Doctor Yellow tên chính thức là tàu kiểm tra tổng hợp đường ray điện Shinkansen. Đoàn tàu này đã hỗ trợ đảm bảo an toàn cho tuyến vận tải huyết mạch của Nhật Bản kể từ khi tuyến Tokaido Shinkansen khai trương năm 1964. Nhưng những ngày hoạt động của nó đang đếm ngược.

Một số hành khách chia sẻ cảm xúc:

"Tôi vẫn ước gì nó có thể ở lại, hoặc ít nhất là hy vọng một ngày nào đó nó sẽ quay trở lại." 

"Đoàn tàu này chính là lý do khiến tôi bắt đầu yêu thích ngành đường sắt, vì vậy tôi muốn gửi tới nó lời tri ân sâu sắc nhất. Bạn đã vất vả nhiều rồi, xin cảm ơn rất nhiều." 

Khi công nghệ mới thay đổi cách kiểm tra Shinkansen

Thông thường, các phương tiện kiểm tra và thi công trên tuyến đường sắt thường được sơn màu vàng để dễ nhận diện vào ban đêm và tránh tai nạn. Doctor Yellow cũng mang màu vàng kể từ thế hệ đầu tiên được sử dụng khi tuyến đường mở cửa.

Tính đến cuối năm ngoái, thế hệ thứ ba gồm T4 (ra mắt 2001) và T5 (ra mắt 2005) chạy giữa Tokyo và Hakata khoảng 10 ngày một lần. T4 đã nghỉ hưu vào tháng 1/2025 trong những lời chia tay đầy cảm xúc, còn chiếc cuối cùng T5, do JR West vận hành, dự kiến dừng hoạt động vào năm 2027 và sẽ không có tàu kế nhiệm.

Thanh tra viên của Công ty Đường sắt Miền Trung Nhật Bản (JR Central), anh Itagaki Nobu, chia sẻ cảm xúc trước giờ chia tay đoàn tàu T4 vào đầu năm 2025: "Tôi cảm thấy một chút buồn bã khi biết đã đến lúc nó phải nghỉ hưu. Tuy nhiên, tôi vẫn đang thực hiện công việc bảo trì trước chuyến đi cuối cùng này với tinh thần tập trung cao độ như mọi khi."

Cả T4 và T5 đều được chế tạo dựa trên dòng Shinkansen series 700 – dòng tàu đã ngừng sản xuất từ những năm 2000 và rút khỏi tuyến Tokaido Shinkansen năm 2020. Các đoàn tàu thế hệ ba đang lão hóa và không thể mang theo thiết bị mới nhất vì công nghệ của dòng này đã lỗi thời.

Tốc độ cũng là một lý do khiến Doctor Yellow bị loại bỏ. Tàu Shinkansen hiện nay chạy tối đa 285 km/h, trong khi Doctor Yellow chỉ đạt 270 km/h, không đủ nhanh để chạy xen giữa lịch vận hành dày đặc của tàu cao tốc.

Những đoàn tàu có tốc độ cao hơn đang làm thay đổi căn bản cách kiểm tra đường sắt. Thay vì dùng tàu kiểm tra chuyên dụng, hệ thống mới cho phép tàu đang khai thác tự động kiểm tra bất thường của dây điện và đường ray ngay khi vận hành.

Từ năm 2022, dòng tàu mới nhất N700S đã được trang bị cảm biến ẩn và công nghệ LiDAR, cho phép kiểm tra ngay trong các chuyến chở khách thường lệ. Chúng có thể chiếu tia hồng ngoại từ mái tàu lên dây điện để kiểm tra hao mòn hoặc kiểm tra dòng điện tín hiệu điều khiển tàu tự động chạy qua đường ray.

Trước đây, việc kiểm tra thường được thực hiện bằng mắt thường, nhưng từ nay trở đi, một camera chất lượng cao sẽ chụp ảnh các bộ phận khi tàu đang chạy để kiểm tra hư hỏng. Việc kiểm tra bằng các phương tiện đang vận hành thương mại mang lại nhiều lợi ích hơn so với Doctor Yellow (vốn chỉ kiểm tra 10 ngày một lần).

Ông Yasutaka Terada, nhân viên kỹ thuật, cho biết: "Dữ liệu có thể được thu thập gần như mỗi ngày, vì thế chúng tôi tin rằng có thể nâng cao hơn nữa mức độ an toàn."

Toa tàu thế hệ tiếp theo đang được phát triển để đưa vào sử dụng từ năm 2027 trở đi sẽ có thêm chức năng tự động phát hiện bất thường ở phụ kiện dây điện, đường ray và tà vẹt. Khả năng kiểm tra sẽ cao hơn Doctor Yellow. Công nghệ dữ liệu đám mây điểm và chẩn đoán hình ảnh bằng AI cũng sẽ được áp dụng nhằm giảm gánh nặng cho nhân viên kiểm tra và tăng độ chính xác.

Với du khách đến Nhật Bản trong năm nay, việc nhìn thấy Doctor Yellow không còn chỉ là may mắn, đó là lịch sử. “Người gác đền vàng” của tuyến Tokaido Shinkansen đang bước vào những vòng chạy cuối cùng. Nếu bạn bắt gặp vệt vàng ấy ngoài đường chân trời, đừng chỉ ước nguyện. Hãy chụp một bức ảnh. Bởi bạn đang chứng kiến thời khắc hoàng hôn của một huyền thoại.

Trong khi Nhật Bản có đoàn tàu kiểm tra chuyên dụng Doctor Yellow, Việt Nam hiện chưa triển khai mô hình tàu kiểm tra tốc độ cao tương tự, mà đang áp dụng hệ thống kiểm tra an toàn định kỳ kết hợp tuần tra thủ công đối với hạ tầng đường sắt và phương tiện.

Tổng công ty Đường sắt Việt Nam chịu trách nhiệm tuần tra đường ray theo biểu đồ, với nhân viên trực tiếp đi bộ kiểm tra, phát hiện hư hỏng hoặc chướng ngại vật, đồng thời ứng dụng phần mềm giám sát tuần đường. Cục Đường sắt Việt Nam phối hợp kiểm tra đột xuất khi cần thiết.

Đối với đầu máy, toa xe, Cục Đăng kiểm Việt Nam thực hiện kiểm định định kỳ với chu kỳ 18 tháng/lần đối với đầu máy, 14 tháng đối với toa khách và 20 tháng đối với toa hàng; đồng thời kiểm tra tĩnh, kiểm tra vận hành và kiểm tra đột xuất khi có dấu hiệu bất thường.

Trong thời gian tới, Việt Nam đang từng bước chuyển sang mô hình kiểm tra công nghệ cao, trước mắt tại các tuyến metro đô thị ở Hà Nội và TP.HCM, cũng như dự án đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam (dự kiến khởi công năm 2027). Các hệ thống như ATS, cảm biến IoT giám sát đường ray theo thời gian thực, công nghệ LiDAR và bộ tiêu chuẩn an toàn mới được áp dụng từ ngày 1/1/2026.