Đi bộ - “thử thách sinh tồn” và nỗ lực “đòi lại vỉa hè”

Trong bối cảnh nhiều đô thị đang hướng tới mô hình thân thiện với con người, thì ở đây, chỉ việc đi bộ trên vỉa hè cũng là hành trình đầy gian nan.

Từ dòng xe đến nỗi sợ đi bộ

Giữa dòng xe cộ chằng chịt ở Delhi, vùng đô thị hơn 30 triệu dân của Ấn Độ, một người đàn ông đang bước nhanh, cố giữ thăng bằng bên lề đường hẹp. Mỗi bước chân không chỉ là hành trình tới công sở, mà còn là cuộc “thử thách sinh tồn”, điều hàng triệu người Ấn Độ phải trải qua mỗi ngày, chỉ vì muốn… đi bộ.

Ở nhiều thành phố của quốc gia tỷ dân, khái niệm “vỉa hè”, nơi vốn dành cho người đi bộ, gần như biến mất. Những lối đi bị chặn bởi nắp cống mở toang, dây điện lòng thòng, hàng quán, biển quảng cáo hay vật liệu xây dựng. Người dân buộc phải bước xuống lòng đường, chen lấn cùng dòng xe máy, xe tải.

Phóng viên Kênh The Quint thông tin: “Những điều kiện nguy hiểm như vậy khiến ngay cả những người vốn sẵn sàng đi bộ cũng phải chọn phương tiện cơ giới, dù chỉ di chuyển quãng ngắn, bởi chẳng ai muốn mạo hiểm “chơi” một trò thực tế đầy rủi ro giữa đường phố.”

Không khó hiểu khi chỉ trong 6 năm gần đây, số người đi bộ thiệt mạng đã tăng gấp đôi. Thống kê của cơ quan giao thông Ấn Độ cho thấy, trung bình cứ vài phút lại có 5 người đi bộ tử vong trên đường phố.

Thế nhưng, thay vì đặt câu hỏi về quy hoạch, nhiều người lại dễ dàng đổ lỗi cho “ý thức người dân”. Trong khi đó, phần lớn ngân sách phát triển đô thị vẫn đổ vào hạ tầng dành cho xe cộ, đường cao tốc, metro, bãi đỗ xe, còn người đi bộ thì bị bỏ quên. Trên mạng xã hội, nhiều người ví việc đi bộ ở Ấn Độ như môn thể thao mạo hiểm, hay bài kiểm tra lòng kiên nhẫn mỗi sáng. Nhưng đằng sau những lời phàn nàn ấy là một thực tế đáng buồn hơn, bởi không phải ai cũng có điều kiện để lên tiếng.

Người già, phụ nữ hay người khuyết tật, nhóm dễ bị tổn thương nhất, lại là những người ít được lắng nghe nhất.

Tại Bengaluru, Sensing Local, một phòng thí nghiệm đô thị chuyên nghiên cứu và thiết kế các giải pháp giao thông bền vững, đã thực hiện nhiều khảo sát về khả năng đi bộ trong các khu dân cư. Bà Sobia Syeed, đồng sáng lập kiêm nhà nghiên cứu chính của Sensing Local, chia sẻ: “Đường quá hẹp, bị xe và hàng quán lấn chiếm. Có chỗ gồ ghề, có chỗ đầy rác. Vỉa hè không liên tục, khiến người đi bộ phải xuống lòng đường. Xe hơi đỗ chắn lối, cực kỳ nguy hiểm cho người già hay người khuyết tật.”

Tại Kolkata, thành phố lớn ở miền Đông Ấn Độ, nhà nghiên cứu Shrestha Chatterjee thường tổ chức những buổi đi bộ cộng đồng cho phụ nữ. Bà cho biết, trong nhiều khu dân cư, bóng tối và nỗi sợ hãi là “người bạn đồng hành” quen thuộc:

“Đây là không gian dành cho người đi bộ, nhưng bạn thấy đấy, tôi đang bước trong bóng tối. Cảm giác bất an là có thật và nhiều phụ nữ chọn đi dưới lòng đường cho đỡ sợ.”

Trả lại vỉa hè cho người đi bộ

Nhiều ý kiến cho rằng, các đô thị Ấn Độ ngày càng trở nên kém thân thiện với người đi bộ, với những con đường thiếu vỉa hè, chưa an toàn và không khuyến khích việc di chuyển bằng đôi chân. Hệ quả là cư dân phụ thuộc nhiều hơn vào xe cá nhân, khiến tình trạng tắc nghẽn, ô nhiễm và căng thẳng đô thị thêm trầm trọng.

Chính phủ Ấn Độ từng khởi động chương trình “Streets for People” (Đường phố cho con người), nhằm cải tạo 50 tuyến phố thân thiện với người đi bộ. Nhưng tiến độ còn chậm, và sự thay đổi mới dừng lại ở vài dự án thí điểm.

Tại Mumbai, nhóm Walking Project mới đây lên tiếng phản đối việc mở rộng lòng đường khiến vỉa hè gần như bị xóa sổ. Sau hàng loạt kiến nghị, chính quyền thành phố buộc phải lắp lại lan can và vạch sang đường an toàn. Những thay đổi nhỏ ấy, với người dân, lại là niềm hy vọng lớn.

Ở thành phố công nghiệp Pune, kiến trúc sư đô thị Prasanna Desai, người cố vấn cho nhiều dự án giao thông phi cơ giới, nhận định: “Các khu đô thị đang trở thành những cộng đồng khép kín. Ngày xưa, người ta có thể đi xuyên qua các khu dân cư bằng ngõ nhỏ, tạo nên mạng lưới kết nối tự nhiên. Giờ thì điều đó gần như biến mất, làm giảm khả năng đi bộ”

Ngăn xe máy hay "đánh đố" người đi bộ?

Người đi bộ sang đường không đúng nơi quy định, bị xử phạt thế nào?

Nhường đường cho người đi bộ

Theo Kiến trúc sư Prasanna Desai, nhìn từ những đô thị đông đúc như Delhi, Pune hay Kolkata, câu chuyện đi bộ ở Ấn Độ không chỉ là vấn đề hạ tầng, mà là phép thử về tầm nhìn đô thị. Trên thực tế, những mất mát vẫn hiện hữu mỗi ngày. Đằng sau con số tai nạn là những phận người, như cô gái trẻ Manisha Kumari ở Delhi, ra đi khi mới 18 tuổi vì một con đường thiếu vạch sang đường. Một giấc mơ dở dang chỉ vì thành phố không đủ an toàn để cô đến trường.

Nhưng cũng có những tín hiệu lạc quan. Tại Chennai, việc đầu tư đồng bộ 120 km vỉa hè liên hoàn khiến hơn 30% người dân chuyển sang đi bộ hoặc đi xe đạp, giảm hơn 12.000 tấn khí thải CO₂ mỗi năm. Những con số ấy cho thấy, khi thành phố tạo điều kiện cho bước chân, người dân sẵn sàng thay đổi.

Bởi lẽ, đi bộ là quyền cơ bản của mỗi công dân. Một vỉa hè phẳng phiu, có bóng râm, chỗ dừng chân và giao tiếp, chính là nền tảng của một thành phố đáng sống. Đến lúc các đô thị Ấn Độ, cũng như nhiều thành phố đang phát triển khác, cần bắt đầu hành trình xây dựng từ điều giản dị nhất, đó là trả lại vỉa hè cho người đi bộ.

Ở Việt Nam, câu chuyện “trả lại vỉa hè cho người đi bộ” cũng chưa bao giờ hết thời sự. Từ Hà Nội, đến TP.HCM, hình ảnh người đi bộ phải len lỏi giữa dòng xe vì vỉa hè bị lấn chiếm trở nên quen thuộc. Ở nhiều tuyến phố, chỗ lẽ ra dành cho bước chân lại biến thành bãi đỗ xe, hàng quán hoặc nơi tập kết vật liệu.

Những nỗ lực chỉnh trang vỉa hè trong những năm gần đây cho thấy sự thay đổi trong nhận thức. Hà Nội khởi động nhiều dự án lát lại vỉa hè, mở rộng lối đi bộ quanh hồ, công viên; TP.HCM triển khai thí điểm phố đi bộ ở khu trung tâm, tạo thêm không gian công cộng cho người dân.

Tuy nhiên, nếu chỉ dừng ở việc lát đá hay kẻ vạch, mà chưa có quy hoạch tổng thể cho người đi bộ, từ bóng râm, lối sang đường an toàn đến việc hài hòa sinh kế của người mưu sinh vỉa hè, thì mọi nỗ lực vẫn chỉ mang tính hình thức.

Một thành phố đáng sống không đo bằng số lượng ô tô, mà bằng cảm giác an toàn và thoải mái khi ta bước đi trên đường. Khi người đi bộ được tôn trọng, đó cũng là lúc đô thị trở nên văn minh và nhân văn hơn.