Đề xuất tăng thuế thuốc lá 2.000 - 5.000 đồng/ bao: Cần có lộ trình phù hợp

Đồng tình với chủ trương tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá thêm 2.000-5.000 đồng/bao nhằm giảm tỷ lệ hút thuốc và tăng thu ngân sách, nhưng nhiều chuyên gia cho rằng, việc áp dụng mức tăng cần có lộ trình hợp lý nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực đến doanh nghiệp và nền kinh tế. VOV Giao thông sẽ tìm hiểu cụ thể về vấn đề này.

GIẢI PHÁP MẠNH ĐỂ GIẢM TỶ LỆ HÚT THUỐC VÀ TĂNG THU NGÂN SÁCH 

Việt Nam hiện là một trong những quốc gia có tỷ lệ hút thuốc lá cao nhất thế giới với hơn 15 triệu người hút thuốc trưởng thành. Giá thuốc lá tại Việt Nam cũng thuộc nhóm thấp nhất khu vực, khiến việc tiếp cận và sử dụng thuốc lá trở nên dễ dàng, đặc biệt là với người trẻ và người thu nhập thấp.

Trước thực trạng đó, Bộ Tài chính đã đề xuất tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá, bổ sung mức thuế tuyệt đối từ 2.000-5.000 đồng/bao, đồng thời tăng dần đến 10.000 bao vào năm 2030. Mục tiêu của chính sách này là nhằm giảm tỷ lệ hút thuốc, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và tăng nguồn thu cho ngân sách nhà nước.

Theo thống kê của Bộ Y tế, thuốc lá là nguyên nhân hàng đầu gây ra các bệnh không lây nhiễm như ung thư, tim mạch và bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính. Thạc sĩ, bác sĩ Nguyễn Tuấn Lâm, chuyên gia về phòng, chống tác hại thuốc lá của Văn phòng Tổ chức Y tế Thế giới WHO tại Việt Nam nhận định, 75% số ca ung thư phổi và có khoảng 20 loại ung thư liên quan đến thuốc lá, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe con người:

"Nhóm bệnh phổi, nói chung là viêm đường hô hấp, bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính, rất phổ biến ở người hút thuốc. Ảnh hưởng đến sức khỏe sinh sản, sinh dục của cả hai giới, giảm khả năng thụ thai . Những người không hút thuốc nhưng hít phải khói thuốc, tất nhiên là phụ nữ và trẻ em, sẽ là những nạn nhân nhiều hơn của nam giới hút thuốc.

Đúng là nếu như gói thuốc bám vào quần áo của người khác, thì khi họ hút xong, hoặc nó bám trên các đồ vật trong phòng, người sau đó vào phòng vẫn có thể ngửi thấy mùi khói thuốc. Biện pháp tăng thuế là một biện pháp rất hiệu quả, hiệu quả nhất và nhanh nhất để giúp những người đang hút thuốc bỏ thuốc và những người chơi bắt đầu thì sẽ không bắt đầu hút thuốc".

Trên thực tế, Việt Nam hiện có mức thuế thuốc lá thuộc nhóm thấp nhất khu vực ASEAN. Mức thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá tại Việt Nam hiện nay là 75% trên giá xuất xưởng. Nhưng nếu tính trên giá bán lẻ, thuế chỉ chiếm 38,8%, thấp hơn nhiều so với các nước trong khu vực như Thái Lan là 70%, Singapore là 69% hay Malaysia là 57%.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng khuyến nghị tỷ trọng thuế trên giá bán lẻ thuốc lá nên đạt 75% để thực hiện tác động đến hành vi của người tiêu dùng. Bà Lê Yến, CEO Công ty TNHH Tư vấn Thuế Hà Nội nhận định, mức thuế này hiện tại vẫn chưa đủ mạnh để hạn chế tiêu thụ thuốc lá:

"Từ năm 2019, khi mức thuế tiêu thụ đặc biệt 75% trên giá vốn bắt đầu có hiệu lực, thu nhập bình quân của người Việt Nam đã tăng đáng kể. Điều này khiến cho giá thuốc lá không còn là một rào cản lớn đối với người sử dụng thuốc nữa. Nhất là những người đã có thói quen hoặc là những người nghiện thuốc từ lâu. Nếu chúng ta tăng thuế, chi phí thuốc lá sẽ chiếm tỷ trọng lớn hơn trong chi tiêu hằng ngày của họ. Như vậy, việc chúng ta đang để mức thuế là 75%, nhưng trên giá bán lẻ chỉ là 38,8% thì chưa đủ để giảm tỷ lệ hút thuốc".

YẾU TỐ QUAN TRỌNG SONG HÀNH VỚI CHÍNH SÁCH THUẾ

Dù mang lại nhiều lợi ích, việc tăng thuế thuốc lá cũng đối mặt với không ít thách thức. Một trong những lo ngại lớn nhất là nguy cơ gia tăng thuốc lá lậu. Khi giá thuốc lá hợp pháp tăng cao, người tiêu dùng có thể chuyển sang sử dụng thuốc lá nhập lậu với giá rẻ hơn, gây thất thu ngân sách và khó kiểm soát chất lượng. Về vấn đề này, chuyên gia Lê Yến đánh giá, không thể đổ lỗi cho việc tăng thuế là nguyên nhân chính gây ra tình trạng hàng lậu tăng lên về thuốc lá:

"Ngành thuế Việt Nam hiện nay đang kiểm soát dữ liệu, hạn chế hàng lậu thông qua việc tư vấn cho các doanh nghiệp. Đối với  hoạt động thuế, họ kiểm soát chặt chẽ giữa đầu ra và đầu vào, và hiện nay một số hộ kinh doanh đã bắt buộc phải kê khai thuế. Điều này cũng giúp kiểm soát nguồn gốc của hóa đơn, chứng từ thuế, hạn chế việc nhập hàng qua đường chính ngạch hay lậu.

Việc kiểm soát hàng lậu là không thể tránh được và bắt buộc phải tăng cường. Điều này không phải là lý do để chúng ta hoãn hay không tăng thuế. Quan điểm của tôi là tăng thuế phải đi đôi với kiểm soát hàng lậu, nhưng không thể vì lo ngại. Thuốc lá lậu mà chúng ta không thể điều chỉnh thuế để bảo vệ sức khỏe cộng đồng được".

Nhiều quốc gia đã áp dụng chính sách tăng thuế thuốc lá một cách hiệu quả. Tại Thái Lan, sau nhiều lần tăng thuế, tỷ lệ hút thuốc đã giảm đáng kể từ 32% (năm 1991) xuống còn khoảng 19% (năm 2021). Tuy nhiên, để hạn chế buôn lậu, Thái Lan đã triển khai các biện pháp đồng bộ như tăng cường kiểm soát biên giới, xử phạt nghiêm khắc các đối tượng buôn bán thuốc lá lậu.

Để chính sách tăng thuế thuốc lá đạt hiệu quả cao, các chuyên gia đề xuất một lộ trình phù hợp, tránh tăng đột ngột gây sốc cho thị trường. Thạc sĩ, bác sĩ Nguyễn Tuấn Lâm, chuyên gia về phòng, chống tác hại thuốc lá của Văn phòng Tổ chức Y tế Thế giới WHO tại Việt Nam tỏ ra đồng tình với phương án áp dụng thuế tuyệt đối 5.000 đồng/bao:

"Trên thế giới, thông qua mô hình đánh giá theo thuế, chúng tôi khuyến cáo cần bắt đầu với khoảng 5.100 bao và sau đó tăng lên 15.013 vào năm 2030. Điều này cũng sẽ giảm số người hút thuốc ước tính khoảng 3,2 triệu người so với năm khởi điểm, và như vậy, sẽ giảm nhiều hơn so với phương án của Bộ Tài chính đưa ra. Với phương án tăng thuế như vậy, Chính phủ có thể thu thêm khoảng 30.000 tỷ mỗi năm. Tức là, sau khi áp thuế đầy đủ vào năm 2030, đây sẽ là một nguồn thu đáng kể để Chính phủ đầu tư thêm nhiều công trình đang được khởi công hiện nay. Điều này cũng giúp giảm bội chi của Chính phủ".

Bên cạnh những lợi ích trực tiếp đến việc cải thiện sức khỏe người dân, TS. Nguyễn Minh Phong, Viện Nghiên cứu phát triển kinh tễ - xã hội Hà Nội còn nhấn mạnh sự cần thiết của việc tăng thuế thuốc lá đối với các lĩnh vực khác của xã hội:

"Chúng ta đang chứng kiến thời kì mà Việt Nam đang phải rà soát lại rất nhiều các chính sách thuế, đặc biệt là chính sách thuế dành cho những sản phẩm mà chúng ta không khuyến khích sản xuất và tiêu dùng. và với tinh thần đấy thì rõ ràng việc tăng thuế đánh vào thuốc là, rượu bia và một số mặt hàng tương tự là cần thiết. Điều này, một mặt như đã nói, giúp điều chỉnh định hướng sản xuất và tiêu dùng, nhất là việc tiêu dùng của người dân để từ đó bảo vệ sức khỏe, chống ô nhiễm môi trường cũng như những hệ lụy khác".

Việc tăng thuế thuốc lá là xu hướng tất yếu để bảo vệ sức khỏe cộng đồng và tăng thu ngân sách. Tuy nhiên, để đạt hiệu quả cao, Việt Nam cần một chiến lược đồng bộ, đảm bảo kiểm soát chặt chẽ thị trường và hỗ trợ những đối tượng bị ảnh hưởng.