Dấu xưa kinh, rạch (Bài 7): Chuyện kể từ dòng T5

Trong đó, kênh T5 không chỉ đưa nguồn nước ngọt về cải tạo đất đai, mở mang sản xuất mà còn trở thành dấu ấn đặc biệt trong hành trình xây dựng vùng biên cương Tây Nam trù phú, bình yên. 

 Dòng kênh thay đổi vùng đất phèn

Tứ giác Long Xuyên rộng gần 500.000 hecta, thuộc địa phận 03 tỉnh/thành: An Giang, Kiên Giang và Cần Thơ (cũ). Trong ký ức của những lưu dân đi mở đất, Tứ giác Long Xuyên buồn đứt ruột, ôm trong mình nhiều túi phèn, đất đai hoang hóa, mùa mưa chìm sâu trong lũ, mùa nắng đồng khô cỏ cháy. Nước phèn tựa màu nước mắm, tắm không nổi, uống không vô.

Nông dân làm lúa mỗi năm chỉ được một vụ với năng suất ít ỏi và bấm bụng nhập khẩu lương thực trên chính cánh đồng nhà.

Ông Nguyễn Minh Nhị, nguyên Chủ tịch UBND tỉnh An Giang đã từng chia sẻ: “Tứ Giác Long Xuyên có một lịch sử rất gian khổ, đầu tiên nó là túi phèn, đầu mùa mưa nước nó ứ đọng, mùa khô thì không có nước. Phèn đến mức không có con gì ở được, cả chuột ở cũng không nổi. Lúa xạ xuống là quéo hết, không nảy mầm được”.

Dấu xưa kinh, rạch (Bài 1): Rạch Đầu Sấu, dấu ấn “ngạc ngư” bên dòng Cầm Thi Giang

Dấu xưa kinh, rạch (Bài 2): Rạch Bình Thủy với dáng rồng nằm

Dấu xưa kinh, rạch (Bài 3): Huyền thoại dòng Bạch Ngưu

Dấu xưa kinh, rạch (Bài 4): Kinh Vĩnh An nối dải biên thùy

Với chủ trương khơi dậy khai thác cả vùng Tứ giác Long Xuyên rộng lớn sau năm 1986, cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt đã huy động nhiều nhà khoa học am hiểu địa thế vùng đất này, làm rõ các vấn đề về độ phèn, độ chua, độ mặn. Kết quả cho thấy, vùng có nhiều loại đất khác nhau, nhưng nhìn chung chia làm 2 nhóm: nhóm phù sa và đồi núi chiếm gần 60% diện tích; nhóm nhiễm phèn, mặn có cấu tạo từ trầm tích biển trẻ chiếm trên 40% diện tích (tập trung ở khu vực Bắc Hà Tiên).

Muốn khai thác được vùng đất rộng lớn này, phải xây dựng công trình trị thủy để khai hoang, phục hóa. Năm 1996, trong lần về An Giang, cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt quyết định cho đào hệ thống kênh thoát lũ T4, T5, T6. Trong đó, T5 có ý nghĩa quan trọng nhất, gánh vác sứ mệnh thoát lũ nhanh ra biển Tây, rửa phèn diện rộng và dẫn nước ngọt lan tỏa vào nội đồng.

Trong ký ức của những người đi đào kênh T5, công trình này chứa chan sự kỳ vọng lớn lao của người dân về tương lai tươi sáng của “túi gạo đồng bằng”. Các công ty thi công nối tiếp nhau trải dài trên đại công trình dài 48km để hoàn thành trong vòng 04 tháng. Cơ giới bộ, tàu xáng cạp và tàu xáng thổi chia thành nhiều đội thi công. Xe múc đất dọn sạch phần mặt đất rậm rịt cỏ cây, tàu xáng cạp múc đất hai bên bờ kênh làm ranh, để đất giữa kênh cho tàu xáng thổi làm.

Đất múc lên đổ bên bờ trái kênh để làm tuyến dân cư. Cuối tháng 8/1997, T5 được đào xong, dài nhất trong hệ thống kênh T4, T5, T6, nối từ kênh Vĩnh Tế (đoạn qua xã Lạc Quới, huyện Tri Tôn, tỉnh An Giang cũ) đến huyện Hòn Đất (tỉnh Kiên Giang cũ).

Ông Nguyễn Minh Nhị, nguyên Chủ tịch UBND tỉnh An Giang từng nhớ lại: “Trước khi đào kênh T5 thì nước từ sông Hậu vô tới đây sâu lắm là 3km. Nhưng khi có kênh T5 nước ngọt chảy qua đây thông ra tận biển Tây, mang phù sa đến những nơi hẻo lánh nhất, đất đai xổ phèn hết. Đến năm 1999 là hoàn tất nhiệm vụ phục hóa đất hoang ở nơi này”.

Từ đất hoang đến vựa lúa lớn

Khi dòng nước đầu tiên chảy qua kênh T5 (dài 48km, rộng 40m), cùng với T4, T6 và kênh mẹ Vĩnh Tế đã tạo thành một mạng lưới thủy lợi dày đặc đưa nước ngọt từ sông Hậu vào sâu trong vùng Tứ giác Long Xuyên. Cung cấp nước tưới tiêu ổn định, rửa phèn, dẫn phù sa, tăng cường độ phì nhiêu cho đất, làm cây lúa sinh trưởng tốt.

Hệ thống này cung cấp nước tưới cho khoảng 144.000 hecta trên tổng số gần 400.000 hecta đất nông nghiệp, giúp người nông dân tăng từ 1 lên 3 vụ lúa/năm, đưa Tứ giác Long Xuyên từ một vùng đất chết trở thành vùng trọng điểm sản xuất lương thực của ĐBSCL và cả nước.

Dấu xưa kinh, rạch (Bài 5): Từ kinh Thoại Hà đến vùng lúa trù phú Thoại Sơn

Dấu xưa kinh, rạch (Bài 6): Theo dòng Quản Lộ - Phụng Hiệp

Ông Huỳnh Lộc Dũng, ngụ xã Lạc Quới (cũ) nay là xã Ba Chúc, tỉnh An Giang cho biết: “Khoảng năm 1997, cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt chỉ đạo đào kênh T5 thì kênh đã mang nước ngọt từ kênh Vĩnh Tế vào rửa phèn, vùng đất này được khai hoang. Mang lại hiệu quả rất đáng kể, tức là từ vùng đất hoang hóa giờ đã trở thành đất lúa sản xuất 3 vụ /1 năm; năng suất mỗi vụ là 7 tấn/hecta”.

Thủy chung với đất, đất không phụ người, dòng người di cư từ nơi khác tề tựu về cất nhà, làm ruộng. Tứ giác Long Xuyên từ con số không về năng suất, theo thời gian tăng lên 8-9 tấn/hecta.

Bây giờ, Tứ giác Long Xuyên có diện tích gieo trồng lúa từ 350.000-400.000 hecta, tổng sản lượng đạt khoảng 5-6 triệu tấn/năm, chiếm khoảng 25% sản lượng của cả ĐBSCL và góp phần lớn cho Việt Nam tham gia xây dựng vị thế “Chén cơm Châu Á”.

Từ cuộc sống bấp bênh, giờ đây hàng triệu cư dân vùng đất Tứ giác Long Xuyên đã an cư lạc nghiệp, nhiều hộ vươn lên khá giả. Cuối dòng kênh T5 ở xã Bình Giang, huyện Hòn Đất (cũ), nơi mặn - ngọt giao hòa, nông dân đem con tôm về cho ôm cây lúa. Mùa nước ngọt bà con sạ lúa, đến khi thu hoạch xong thì bơm nước mặn vào nuôi tôm.

Cây lúa trở thành thức ăn cho tôm, còn chất thải của tôm là dinh dưỡng cho lúa phát triển, cứ thế tôm - lúa đi cùng nhau, mang lại cuộc sống ấm êm cho người dân và trở thành thương hiệu của vùng đất Bình Giang.

Chính quyết sách táo bạo của cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt đã làm thay đổi cục diện khai thác đồng phèn vùng Tứ giác Long Xuyên, giúp người dân mở rộng sản xuất nông nghiệp, đưa An Giang ngày nay trở thành địa phương đứng đầu về sản xuất lương thực của vùng ĐBSCL.

Để ghi nhớ công lao to lớn của cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt, ngày 10/7/2009, tại kỳ họp HĐND tỉnh An Giang đã quyết định đặt tên kênh T5 là kênh Võ Văn Kiệt và dựng bia tưởng niệm cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt ở đầu tuyến kênh này.

Kênh Võ Văn Kiệt đã nối tiếp Thoại Hà và Vĩnh Tế, 200 năm liên tục một dòng chảy, cuộn tràn sức sống từ nội đồng hiên ngang ra biển lớn. Hệ thống kênh đào đã hồi sinh vùng đất chết và tiếp tục phát triển, giữ vững vị thế “vựa lúa đồng bằng” cho thế hệ mai sau.

Bây giờ về T5 (kênh Võ Văn Kiệt), người ta ăn được gạo ngon, tôm sạch và kể nhau nghe về dòng T5 huyền thoại, dòng kênh đào thể hiện ý chí, bản lĩnh của lớp ông, cha đi khai mở đồng bằng trù phú Cửu Long ngày nay.